ମନୁଙ୍କୁ ଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି, ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଠାରୁ ଦ୍ୱିଜାତି (ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ) ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଭଳି ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିସ୍ତାର ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବଂଶରେ ପୁନଃପୁନଃ ବହୁତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କଥାହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏବେ, ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର, ଅର୍ଥାତ୍ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ବେଳେ, ପାଞ୍ଚଟି ଦେବତା ଗୋଷ୍ଠୀର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ହେଲେ—ସୁଧାମାନ, ଦେବଗଣ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନୁଗତ ଦେବତା; ପ୍ରତର୍ଦନ, ଶିବ ଓ ସତ୍ୟ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି। ସୁଧାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ହେଉଛି—ସତ୍ୟ, ଧୃତି, ଦମ, ଦାନ୍ତ, କ୍ଷମା, କ୍ଷାମ, ଧୃତି (ଦ୍ୱିତୀୟ), ଶୁଚି, ଈଷୋର୍ଜ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଵପୁଷ୍ମାନ। ପ୍ରମର୍ଦନ ଦେବତାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ସହସ୍ରଧାର, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ଶମିତାର, ବୃହଦ୍ବସୁ, ବିଶ୍ୱଧା, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ମନସ୍ୱନ୍ତ, ବିରାଡ୍ୟଶ, ଜ୍ୟୋତି, ବିଭାବ୍ୟ, କୀର୍ତିମାନ, ବଂଶକାରିନ୍; ଦେବତା ବସୁଧିଷ୍ଣ, ବିବସ୍ୱସୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାସ୍ୟ ଦେବତା। ପ୍ରମର୍ଦନମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଦିନକ୍ରତୁ, ସୁଧର୍ମା, ଧୃତବର୍ମା, କେତୁମାନ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ବିଭୂତିମାନ୍। ପ୍ରତର୍ଦନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ହଂସସ୍ୱର, ଅହିହା, ପ୍ରତର୍ଦନ, ଯଶସ୍କର, ସୁଦାନ, ବସୁଦାନ, ସୁମଞ୍ଜସ, ବିଷାବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ଦେବତା ଥିଲେ। ଶିବ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଜନ୍ତୁବାହ, ଯତି, ସୁବିତ୍ତ, ସୁନୟ ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଦେବତା ଥିଲେ। ସତ୍ୟ ଦେବମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଦିକ୍ପତି, ବାକ୍ପତି, ବିଶ୍ୱ, ଶମ୍ଭୁ, ସ୍ୱମୃଡିକ, ଅଧିପ, ଵର୍ଚ୍ଛୋଧା, ମୁହ୍ୟସର୍ଵଶ, ବାସବ, ସଦାଶ୍ୱ, କ୍ଷେମାନନ୍ଦ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ସତ୍ୟ ଦେବତା ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ। ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ତ୍ରୟୋଦଶ ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ଅଜ, ପରଶୁ, ଦିବ୍ୟ, ଦିବ୍ୟଔଷଧି, ନୟ, ଦେଵାନୁଜ, ଅପ୍ରତିମ, ମହୋତ୍ସାହ, ଉଶିଜ, ବିନୀତ, ସୁକେତୁ, ସୁମିତ୍ର, ସୁବଳ, ଶୁଚି। ସେମାନେ ଏହି ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରର କ୍ଷତ୍ରିୟ ନେତୃତ୍ୱ କରିଥିଲେ। ଉତ୍ତମ ଓ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣୀ ପରେ, ଏବେ ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରର କଥା ଆସେ। ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତର, ତାମସ ମନୁଙ୍କ ବେଳେ, ସତ୍ୟ, ସ୍ୱରୂପ, ସୁଧି, ଓ ଚାରି ହରି ଗୋଷ୍ଠୀ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୀର୍ଷ୍ୟଣ୍ୟ ଏବଂ ତମା ଅଷ୍ଟମ ଥିଲେ। ସେ ବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପେ ସ୍ମୃତିରେ ଥିଲେ। ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତାଧିକ, ଏବଂ ଶୀର୍ଷ୍ୟଣ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସତ୍ୟପ୍ରାଣ, ତମା ଅଷ୍ଟମ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାମାନେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶିବି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ। ଏହି ବେଳେ ସପ୍ତ ଋଷି—କାବ୍ୟ, ହର୍ଷ, କାଶ୍ୟପ, ପୃଥୁ, ଆତ୍ରେୟ, ଅଗ୍ନି, ଜ୍ୟୋତିର୍ଧାମା, ଭାର୍ଗବ ଏବଂ ପୌଲହ, ବନପୀଠ, ଗୋତ୍ର ବାସିଷ୍ଠ, ଚୈତ୍ର, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଏହି ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରର ଋଷି ଥିଲେ। ତାମସ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଜନୁବଣ୍ଡ, ଶାନ୍ତି, ନର, ଖ୍ୟାତି, ଭୟ, ପ୍ରିୟଭୃତ୍ୟ, ଅବକ୍ଷି, ପୃଷ୍ଟଲୋଢ, ଦୃଢୋଦ୍ୟତ, ଋତ, ଓ ଋତବନ୍ଧୁ। ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତର, ଚାରିଷ୍ଣବ ମନୁଙ୍କ ବେଳେ, ଦେବତାମାନେ ଭଲଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ଅମୃତ, ଭାଭୂତରଜ, ବିକୁଣ୍ଠ, ସୁମେଧା—ଏହି ଶୁଭ୍ର ସନ୍ତାନମାନେ ଚାରିଷ୍ଣୁ, ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେଖାଦେଲେ। ସେମାନେ ଚଉଦ଼ ଏବଂ ଚାରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗୋଷ୍ଠୀ ରୂପେ ଥିଲେ। ଏହି ଦେବତାମାନେ—ସ୍ୱତ୍ର, ବିପ୍ରେଗ୍ନି, ଭାସ, ସ୍ୱ, ପ୍ରତ୍ୟେତି, ସ୍ଥାମୃତ, ସୁମତି, ବାବିରାବ, ବାଚିନୋଦ, ଶ୍ରବସ। ପ୍ରବିରାଶୀ, ବାଦ, ପ୍ରାଶ ଏହା ସହିତ ଚଉଦ଼ ହେଲେ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତାଭାସ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି। ମତି, ସୁମତି, ଋତ, ସତ୍ୟ, ଆବୃତି, ବିବୃତି, ମଦ, ବିନୟ ଏହି ନାମ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ। ଭାଭୂତରଜମାନେ—ଜେତା, ଜିଷ୍ଣୁ, ସହ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଶ୍ରବସ। ବିକୁଣ୍ଠମାନେ—ବୃଷଭେତ୍ତା, ଜୟ, ଭୀମ, ଶୁଚି, ଦାନ୍ତ, ଯଶୋ, ଦମ, ନାଥ, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଅଜେୟ, କୃଶ, ଗୌର, ଧ୍ରୁବ। ସୁମେଧାମାନେ—ମେଧା, ମେଧାତିଥି, ସତ୍ୟମେଧା, ପୃଶ୍ରିମେଧା, ଅଲ୍ପମେଧା, ଭୂୟୋମେଧା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଦୀପ୍ତିମେଧା, ଯଶୋମେଧା, ସ୍ଥିରମେଧା, ସର୍ବମେଧା, ଅଶ୍ୱମେଧା, ପ୍ରତିମେଧା, ମେଧାବାନ୍, ମେଧାହର୍ତ୍ତା ଏହି ନାମ ସୁମେଧା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ସେ ବେଳେ ବିଭୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, ବଳଶାଳୀ। ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବେଦବାହୁ, କାଶ୍ୟପ ଯଜୁର୍, ହିରଣ୍ୟରୋମ ଆଙ୍ଗିରସ, ବେଦଶ୍ରୀ ଭାର୍ଗବ, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱବାହୁ ବାସିଷ୍ଠ, ପର୍ଜନ୍ୟ ପୌଲହ, ସତ୍ୟନେତ୍ର ଆତ୍ରେୟ—ଏହିମାନେ ରୈବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଋଷି। ଚାରିଷ୍ଣବ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପବିତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁହୀନ, ପ୍ରତୀକଧାରୀ, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ—ଏହିମାନେ ଏହି ପଞ୍ଚମ ଅନୁକ୍ରମର ସନ୍ତାନ। ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ—ଏହି ଚାରି ମନୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ବଂଶର। ଷଷ୍ଠ ମନ୍ବନ୍ତର, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ବେଳେ, ଦେବତାମାନେ ପଞ୍ଚ ଗୋଷ୍ଠୀ ରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖିତ—ପ୍ରଥମଜ, ଅଜନ୍ମା, ପୃଥୁକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲେଖା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା। ଏହି ଦେବଗଣଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମାତୃମାନେ ନାମରେ କୁହାଯାଏ; ଏହିମାନେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାତି, ଆରଣ୍ୟଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବଗଣ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରଥମ ଉଲ୍ଲେଖିତମାନେ—ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ବସୁହୟ, ଅତିଥି, ପ୍ରିୟବତ, ଶ୍ରୋତା, ମନ୍ତା, ସୁମନ୍ତା। ଶ୍ୟେନଭଦ୍ର, ପଶ୍ୟ, ପଥ୍ୟନେତ୍ର, ମହାୟଶା, ସୁମନା, ସୁୱେତା, ରୈବତ, ସୁପ୍ରଚେତସ, ଦ୍ୟୁତି, ମହାସତ୍ତ୍ୱ—ଏହିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ସନ୍ତାନ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିଭଳି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ମନୁମାନେ ନିଜନିଜ କାଳରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଜାପାଳନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଏହା ସନାତନ ଧର୍ମର ବିଶିଷ୍ଟ ଗାଥା।