ପବିତ୍ର କାଳଞ୍ଜର, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା, ନୈମିଷ, କୁରୁଜାଙ୍ଗଳ ଏବଂ ପବିତ୍ର ବାରାଣସୀ ନଗରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ସର୍ବଦା ଯୋଗେଶ୍ୱରଙ୍କର ବିରାଜ ଅଛି, ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦାନ କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ ତାହା କ୍ଷୟଶୀଳ ନୁହେଁ; ଏଠି ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଲୌହିତ୍ୟ, ବୈତରଣୀ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣବେଦୀ ଭଳି ସ୍ଥାନରେ ଯେ କୌଣସି ତପ, ଦାନ, ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ। ଏକଥର ସମୁଦ୍ରକୂଳରେ କିଛି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଗୟା, ଧର୍ମପୃଷ୍ଠ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା ସରୋବରରେ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଗୟା ଓ ଗୃଧ୍ରକୂଟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ବିଶେଷ ଫଳ ମିଳେ; ସେଠି ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ପରିମାଣରେ ଚାରିପଟେ ହିମ ପତନ ହୁଏ। ଭାରତ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଅତି ପବିତ୍ର ବନ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସେଠି ମତଙ୍ଗଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ନଜରକୁ ଆସେ। ସେଠି ଧର୍ମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ପଞ୍ଚ ମହାବନ ସଦା ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗମନ କରାଯାଏ, ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡୁବିଶାଳା ନାମକ ପୂଣ୍ୟସ୍ଥଳ ଏକଦମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଳ, ଧନୁଷ୍, ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପୀ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଚିତ ସମୟରେ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ତୃତୀୟ ପାଦରେ, ପବମଣ୍ଡଳ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଦେବତା ନାହାନ୍ତି, ଏଠି କୌଶିକୀ ମହାସରୋବରରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ମୁଣ୍ଡପୃଷ୍ଠରେ ଦୀର୍ଘ ଦିବ୍ୟ ଯୁଗ ଧରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରି ତାଙ୍କ ପଦ ରଖିଥିଲେ ମହାଦେବ। ଏଠି କିଛି ସମୟ ରହିଲେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ପ୍ରାୟ ତ୍ରୁଟି ପଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ସର୍ପ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଚର୍ମ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଦିନ ଓ ରାତି ମହାନାଗମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଓ ପାପୀମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର। ମୁଣ୍ଡପୃଷ୍ଠର ଉତ୍ତରେ ଥିବା କନକନନ୍ଦୀ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠି ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି; ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ଖଗମୁକ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ଏଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ତାହା ଅକ୍ଷୟ ମନାଯାଏ; ସ୍ନାନ କରି ଏଠି ଦାନ କଲେ ମଣିଷ ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ସେହି ଝିଲିକର ତୀରେ ଏକ ମହା ଦେବାଳୟ ଅଛି; ସେଠି ଉପରେ ଚଢ଼ି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ସ୍ବର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଉତ୍ତର ମାନସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସାଧନା ମିଳେ; ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମହାନଗର ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ନିଜ କ୍ଷମତା ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠି ଦେବମାନ୍ୟ ଇଛା ଓ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ସଦା ମିଳେ। ମାନସ ଝିଲିକରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ: ଏଠି ସ୍ବର୍ଗରୁ ତଳିଆସିଥିବା ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ଆକାଶରେ ଜ୍ଵଳମାନ। ତିନି ଧାରା ରୂପୀ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା, ସୋମଙ୍କ ପାଦ ତଳରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରଣ କରି, ଏଠି ଆକାଶରେ ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ଦ୍ୱାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନାରେ ତିଆରି ଦେବୀୟ ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଯାହା ସ୍ବର୍ଗ ଦ୍ୱାର ସମାନ ବିଶାଳ, ଯାଠାରୁ ଏହି ନଦୀ ପୁଣି ପୂର୍ବ ଓ ଚରମ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଏ। ଏହି ନଦୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ, ବିଶେଷକରି ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ପାଇଁ। ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ସିନ୍ଧୁ ମଧ୍ୟ ମାନସ ସମାନ ଦେବୀୟ ନଦୀ ଭାବେ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାନ୍ତି, ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହିମବତ୍ ପାହାଡ଼, ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁରେ ଶୋଭିତ, ଅସୀ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଅଟୁଟ ଅଛି। ସେଠି ଦେବଗଣ ଓ ଗାନଧର୍ବମାନେ ଭିଡ଼ ଲଗାନ୍ତି, ଏଠି ମଧ୍ୟ ସୁଷୁମ୍ନା ନାମକ ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଝିଲିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠି ଜନ୍ମ ହେଲେ ଲୋକ ପ୍ରାୟ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଏଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶ ପରଜନ୍ମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ହିମବତ୍ର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ, ଗଙ୍ଗାର ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରତା, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ସମସ୍ତ ନଦୀ, ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପବିତ୍ର। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରତା ମିଳେ। ପର୍ବତର ଶିଖର, ଗାତି, ଗୁହା, ଉପତ୍ୟକାର କୂଳ, ଝରଣାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ; ନଦୀକୂଳ, ମୂଳସ୍ଥାନ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର, ଗୋଶାଳା, ସଙ୍ଗମ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ; ଅପବିତ୍ରତା ହୀନ, ସୁଗନ୍ଧିତ, ଗୋମୟ ଲେପିତ, ନିର୍ଜନ ଗୃହରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ନିୟମାନୁସାରେ, ଦିଗ୍ବନ୍ଧନ କରି, ନିଜ ଇଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଷ୍ଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ଲାଭ କରିଥାଏ। ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନରେ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି, ପିତୃପୂଜା ଲାଭ କରାଯାଏ। ନିଷ୍ଠାବାନ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ସଂଯମୀ ଲୋକ, ତୀର୍ଥ ଅନୁସରଣ କଲେ ପାପୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ତେବେ ଯେ ନିତ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଉନ୍ନତି ପାଏ। ସେ ନ କ୦ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ନ ଅପତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ବର୍ଗରେ ଯାଏ ଓ ମୋକ୍ଷ ପଥ ପାଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠା ନାହାନ୍ତି, ପାପୀ, ନାସ୍ତିକ, ସନ୍ଦେହୀ, କାରଣ ମାତ୍ର ଖୋଜୁଥିବା, ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଲୋକ ତୀର୍ଥର ଫଳ ନ ପାଆନ୍ତି। ଗୁରୁତୀର୍ଥର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାଧନା ହେଉଛି ତୀର୍ଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା; ତୀର୍ଥର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଅମର ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ମନାଯାଏ। ଉପବାସ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ ହେଉଛି ଧ୍ୟାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ; ଉପବାସ ପୁନ: ପୁନ: ପ୍ରାଣକୁ ବାନ୍ଧିଥାଏ। ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ସମ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଷୟରୁ ହଟାଇ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ମନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଉପସଂହାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉପସଂହାରକୁ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଭାବେ ଜାଣିବା ଦରକାର; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର, ଏବଂ ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାମାନ ଅଛି।