ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିଧି ବିଷୟରେ ପୁରାତନ କଥା ଏଭଳି ଅଛି—ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜଳି ଉଠିନାହିଁ, ଧୂଆଁ ହେଉଛି, ସେଠି ବଳି ଦେଲେ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଅନ୍ଧ ଏବଂ ସନ୍ତାନହୀନ ହେବା ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଯଦି ଅଗ୍ନି କମ୍ଜୋର, ଶୁଷ୍କ, ବହୁତ ଚିଙ୍ଗାରି ଥିବା, କିମ୍ବା ତାହାର ଶିଖା ଧୂଆଁ ସହିତ ଥାଏ, ଏମିତି ଅଗ୍ନି ଯଜ୍ଞ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଅଗ୍ନିର ଗନ୍ଧ ଖରାପ, ନୀଳ କିମ୍ବା ଏକଦମ କଳା ରଙ୍ଗର ଅଟେ, ଏବଂ ଭୂମିକୁ ଭିତରେ ଯାଏ, ତେବେ ଏଠାରେ ବିଫଳତା ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଉଚ୍ଚ, ମୁଣ୍ଡ ଗୁଚ୍ଛ ଭଳି ହୋଇ ଥାଏ, ଘୃତ ଓ ସୁନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୃଦୁ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଚଳିଥାଏ, ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ନାରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଶାଶ୍ୱତ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେଠାରୁ ପିତୃମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି। ମଟିର ଭାଣ୍ଡ, ଉଦୁମ୍ବର କାଠ, ଫଳ ଏବଂ ଇଂଧନ ଦାଣ୍ଡା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ। ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମ, ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ ଫଳ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭାଣ୍ଡରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି କ୍ରମ ଏବଂ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମତି ମିଳିଲେ, ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ବିକଙ୍କଟ, ଉଦୁମ୍ବର, ବିଳ୍ବ ଓ ଚନ୍ଦନ—ଏହି ଗଛଗୁଡିକ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ସରଳ, ଦେବଦାରୁ, ଶାଳ ଓ ଖଦିର ଗଛ ଇଂଧନ ଦାଣ୍ଡା ପାଇଁ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସିତ। ଘରୋଇ ଓ କଣ୍ଟାଳିଆ ଗଛ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ଉପାସ୍ୟ ଭାବରେ ଯେଉଁ ଇଂଧନ ଦିଆଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଯିଏ କଳ୍କଳା ଗଛର ଇଂଧନ ଦାଣ୍ଡା ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଇଥାଏ, ସେ ତାହାର ଫଳ ଶୁଣ, ଇଂଧନରେ ଲୋହ, କାମନାସିଧି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଶ୍ଳେଷ୍ମାଟକ, ନକ୍ତମାଳ, କପିଥ୍ଥ ଓ ଶାଲ୍ମଳୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ନିପା ଗଛ, ବିଭୀତକ ଓ ଲତାଗଛ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଥିବା ଗଛ ଓ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ାଇବା ଦରକାର। ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷରେ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ‘ସ୍ୱଧା’ ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ‘ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଏପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି ବିଷୟରେ, ସୂତ ମହାମୁନି କହିଲେ—ଦେବତା, ପିତୃମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେ, ଏହି ଅଥର୍ବଣ ବିଧି ବୃହସ୍ପତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରଥମେ ପିତୃମାନେ ଓ ବିଶେଷ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଦୃଢ଼ତା ସହ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷର କନ୍ୟା, ବିଶ୍ୱା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧର୍ମଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଧିରେ ବିବାହ ଦେଇଯାଇଥିଲେ; ତାଙ୍କର ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଥିବା ପୁଅମାନେ ‘ବିଶ୍ୱେଦେବ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଏବଂ ବିଶାଳ ତପୋବଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହିମାଳୟର ଚିତ୍ରଶିଖର ଉପରେ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଯେଉଁଠି ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବିଶ୍ୱେଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆମେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏକ ବର ଚାହିଁ, କ’ଣ ଆମେ ଦେବାକୁ ପାରିବା?” ଏପରି କଥା ହେବା ପରେ, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ବିଶ୍ୱେଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ କ’ଣ ଚାହୁଁଛ?” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱେଦେବ ଏକଠି ହୋଇ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆମେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଅଂଶ ଚାହୁଁଛୁ, ଏହି ବର ଦିଅନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ଏହି ବର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମିଳିବ।” ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ କଲେ—“ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” “ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି କରାଯିବ, ସେଥିରେ ତୁମେ ଆମ ସହ ଅଂଶୀ ହେବ; ଆମ ପ୍ରତି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ, ପ୍ରଥମ ଭାଗ ତୁମେ ପାଇବ; ଏହି କଥା ମୁଁ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ମାଳା, ଗନ୍ଧ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରଥମ ଭେଦ ପାଇବ; ଦାତା ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ଦେବେ, ପରେ ଆମକୁ; ପ୍ରଥମେ ଆମର ବିଦାୟ, ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ। ପ୍ରାଣୀ, ଦେବତା, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିରେ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଆତିଥ୍ୟ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସଫଳ ହେବ।” ଏଭଳି ବର ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପିତୃଗଣମାନେ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଏହି ବିଧି ସ୍ଥାପନ କଲେ। ବେଦରେ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ପଞ୍ଚ ମହାଯଜ୍ଞ ସଦା କରିବା ଉଚିତ। ଦାତାମାନେ ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ିବା ପରେ କେଉଁଠି ଯିବେ, ତାହା ବୁଝ; ସେମାନେ ଭୟହୀନ, ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ନଥିବା, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ର ବିନା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶୂଦ୍ର କରିପାରିବେ; ନହେଲେ, ଯିଏ ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ କରିନଥାଏ ଓ ଖାଏ, ସେ ସଦା ଋଣୀ ହୁଏ। ଯିଏ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ଚାଲା ରନ୍ଧେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଋଣ ଭୋଗ କରେ; ତେଣୁ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ ସଦା କରିବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଉଚିତ। କେହି କେବଳ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି; ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଦେଇ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ, ଏକ ଜଳପାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର। ବଳି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟର ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଗାଈ ପାଇଁ, ବଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ସାମ୍ନାରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ପିତୃମାନେ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବେଦ ନିୟମାନୁସାରେ ଉଚିତ ଭୋଜନ ଓ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ସେମାନେଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବା ଦରକାର; ଏହି ବିଧିକୁ ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ପିତୃମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାନ ଆତ୍ମା ଓ ଗୁରୁମାନେ ଅଟନ୍ତି, ସେମାନେ ପିଣ୍ଡାର୍ପଣ ପରେ ଆଉ କିଛି ଆଶା କରନ୍ତି।