ସମୁଦ୍ର କୂଳରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚର୍ଯ୍ୟା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଜଳପାତ୍ର, ଅତିଥି ସତ୍କାର ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଦାନର ପ୍ରକାର ଓ ତାହାର ଫଳ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ କଥାହେବ। ଏହି ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ନିବାସ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା, ହଜାରଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ଶତାଭିଷେକ ଓ ହଜାର ଦଳ ଦେବାଠାରୁ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ। ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ପିତୃମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅପାର ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ, ସେମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ସେମାନେ ସପ୍ତ କାଳ ଧରି ସ୍ଥିର ରହିଛନ୍ତି। ଏବେ ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, କ୍ରମ, ସ୍ଥାପନା ଓ ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କଥା ହେବ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ସପ୍ତ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ମହାନ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଜଣ ରୂପଧାରୀ ଓ ତିନିଜଣ ଅରୂପ ଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ଏମାନଙ୍କ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କଥା ହେବ। ସେମାନଙ୍କ ଝିଅ ଓ ନାତିଝିଅମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ। ଧର୍ମର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତୃଗଣ ଅତିଶୟ ପୂଜ୍ୟ। ଏମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଏହିପରି: ଭାସ୍କରମାନେ ବସୁଥିବା ଭିରଜା ଲୋକରେ ଏହି ପିତୃମାନେ ଅରୂପ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତି ବିରଜାର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କୁ ବୈରାଜ କୁହାଯାଏ, ଏହି ବୈରାଜମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଚକ୍ର। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନସ୍ପୁତ କନ୍ୟା ମେନା, ମହାପର୍ବତର ଝିଅ ଭାବରେ ହିମବତଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ମୈନାକ ପ୍ରସବ ହେଲେ। ମୈନାକ ସମସ୍ତ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ନାୟକ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ପର୍ବତ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କ୍ରଉଞ୍ଚ ହେଲେ। ହିମବତ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମେନା ଠାରୁ ତିନିଜଣୀ ଝିଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ଅପର୍ଣ୍ଣା, ଏକପର୍ଣ୍ଣା ଓ ଏକପାଟଳା। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅପର୍ଣ୍ଣା ଘର ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ, ଏକପର୍ଣ୍ଣା ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ, ଏକପାଟଳା ପାଟଳ ଗଛ ତଳେ ରହି ଦୀର୍ଘ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହା ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତି କଠିନ। ଏକପର୍ଣ୍ଣା ପ୍ରତିଦିନ ଏକ ଶାଖା ଶାଖା ଖାଇ ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କଲେ, ଏକପାଟଳା ଏକ ପାଟଳ ଫୁଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ। ପ୍ରତି ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଖାଦ୍ୟ ନ ନେଇ ରହିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମାଆ ଦୁଃଖ ଓ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ବାରଣ କରି 'ଉ' ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହିପରି, ମାଆଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ନାମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦେବୀ ତିନି ଲୋକରେ 'ଉମା' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନାମ ହେଲା। ଏହି ତିନି ଝିଅ ଏହି ଲୋକରେ ସଦା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବେ। ସେମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପୃଥିବୀ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନିଯିଏ ଧାରଣ କରିବେ। ଏମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ଦେହ ଓ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ଅତି ଶୁଭ୍ର ଓ ଯୁବତୀ। ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉମା ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସବୁଠୁ ସୁନ୍ଦର ଓ ମହାନ। ଉମା ମହା ଯୋଗଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ କଲେ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦନ୍ତକାଣ୍ବ ହେଲେ। ଏକପର୍ଣ୍ଣା ଧୃଢ଼ ଓ ଧର୍ମିକ ଥିଲେ, ହିମବତ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗଶିକ୍ଷକ ଅସିତଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଦେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେବଳ ନାମକ ମନସ୍ପୁତ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ଥିଲେ। ତୃତୀୟ ଏକପାଟଳା ଜୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଶଙ୍ଖ ଓ ଲିଖିତ ନାମକ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ଏମାନେ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ହିମବତଙ୍କ ଝିଅମାନେ ଅତି ମଙ୍ଗଳମୟ। ଉମା, ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୁଦ୍ରାଣୀ, ତାଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଉମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରେମ ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ଗଭୀର ଭାବରେ ବିକାଶିତ ହେଲା। ଏହି ଦୁଇଝଣଙ୍କ ଏକତା ଓ ଆକର୍ଷଣ ଦେଖି ବୃତ୍ରନାଶକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମିଲା। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରଙ୍ଗତା ଦେଖି, ଭୟ ହେଲା ଯେ କିଛି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ସନ୍ତାନ ହେବ। ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଦୂତି ଦେଲେ—"ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ବିଘ୍ନ ଘଟା। ତୁମେ ସବୁଠି ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅପରାଧ ନୁହେଁ।" ଅଗ୍ନି ଏହି କଥା ଶୁଣି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ଉମା ତାଙ୍କ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଶୁକ୍ରାଣୁ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରିଦେଲେ। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ଉମା କ୍ରୋଧେ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ମୁଁ ତୃପ୍ତି ନ ପାଇଥିବା ବେଳେ, ତୁମେ ମୋର ସଂଯୋଗରେ ବିଘ୍ନ ଘଟାଇଛ, ଏହା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ତୁମେ ଭ୍ରମିତ ମନ ଧାରଣ କରିଛ। ଏବେ ତୁମେ ଏହି ତୀବ୍ର ତେଜସ୍ବୀ ଶୁକ୍ରାଣୁ ବୋହିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହା ହେଉଛି ତୁମର ଦଣ୍ଡ।" ଏଭଳି ରୁଦ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶାପରେ ଅଗ୍ନି ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଗର୍ଭ ବୋହିଲେ। ଶେଷରେ ସେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଯାଇ କହିଲେ—"ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ, ମୁଁ ଏହି ଗର୍ଭ ବୋହି ଅତି ଦୁଃଖିତ। ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଗର୍ଭ ବୋହ। ମୋ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ତୁମର ଦୁଃଖ କମିଯିବ।" ଗଙ୍ଗା ସମ୍ମତି ଦେଲେ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଗର୍ଭ ବୋହିଲେ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କ ମନ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଥିଲା। ଗଙ୍ଗା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏହି ଗର୍ଭ ବୋହିଥିଲେ, ଅନେକ ଦୁଃଖ ସହିଥିଲେ। ଶେଷରେ ସେ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ହିମବତଙ୍କ ପବିତ୍ର ଗର୍ଭରେ, ଶାରବଣ ନାମକ ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ଫୁଲ ଗଛରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ରଖିଦେଲେ। ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ବୀ ଏହି ଗର୍ଭ ମୁକ୍ତ ହେଲା। ଏଠାରେ ରୁଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଉଷା ଆଲୋକର ସମାନ, ଶତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ବୀ, ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବର ଧାରକ। ଏହି ଯାହ୍ନବୀପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେବା ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଦେବମାନେ ରଥ ନେଇ ଉଡ଼ି ଚାଲିଲେ, ଆକାଶ ପକ୍ଷୀମାନେ ଢାକି ଦେଲା ପରି ଦେଖାଯାଏ।