ପିତୃମାନେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୋମ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକର ଧାରଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହିଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ, ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସଦା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃମାନେ ଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଏହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯେତେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏକ ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୋଜିବା, ହଜାର ଅତିଥି ଓ ଶତଧିକ ଦୀକ୍ଷିତ ଛାତ୍ରମାନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଡ ଆପଦରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ହଜାର ଗୃହସ୍ଥ, ଶତ ଵାନପ୍ରସ୍ଥ, ଏବଂ ହଜାର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଯୋଗୀ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅସ୍ତିକ, ନାସ୍ତିକ, ଅପରାଧୀ, ମିଶ୍ର ଜାତି କିମ୍ବା ଚୋର ଯେଉଁହେଉନାହିଁ, ପ୍ରଜାପତି କହିଛନ୍ତି—ଦାନ ଦେବାର ଏକମାତ୍ର ଉପାଦାନ ଯୋଗୀମାନେ। ପୁଅ କିମ୍ବା ନାତି ଯଦି ଧ୍ୟାନୀକୁ ଭୋଜନ ଦେଉଛି, ତେବେ ପିତୃମାନେ ଭଲ ବର୍ଷା ପାଇ ଚାଷୀମାନେ ଯେପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି ଧ୍ୟାନୀ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀକୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନ ଥିଲେ, ନିଷ୍ପକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ଗୃହସ୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏକ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ବାୟୁଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନୀ ଯୋଗୀ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି—ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ। ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଯେଉଁଅତିଥି ଆସନ୍ତି, ସେଉଁଠି ହାତ ଜୋଡି ସ୍ୱାଗତ କରିବା ଉଚିତ। ଜଳପାତ୍ର, ଅତିଥିସେବା ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ସମୁଦ୍ର ତଟରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗୀଶ୍ୱରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଦାନର ପ୍ରକାର ଓ ତାହାର ଫଳ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ଗୃହ ଦାନ, ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ, ଶତ ରାଜସୂୟ, ଏବଂ ହଜାର ପଦ୍ମାର୍ପଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ଏହି ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଥମ ପିତୃଗଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ; ସେମାନେ ସପ୍ତ ସମୟକୁ ଧାରଣ କରି ସ୍ଥିତ। ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପିତୃଗଣ, ସେମାନଙ୍କର କ୍ରମ, ସ୍ଥାପନା ଓ ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ କହିବି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ସପ୍ତ ପିତୃଗଣ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ୍ଦିତ ହୋଇଥିବା ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଜଣ ରୂପବାନ୍, ତିନିଜଣ ନିରାକାର। ସେମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି। ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଓ ନାତିଣୀମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି; ଧର୍ମର ଆକାର ଧାରଣକାରୀ ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତୃଗଣ। ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି; ଭାସ୍କରମାନେ ବସୁଥିବା ଭିରଜା ନାମକ ଲୋକରେ ସେମାନେ ଅଛନ୍ତି। ପିତୃମାନେ ନିରାକାର, ପ୍ରଜାପତି ଭିରଜାସଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସେମାନେ ବୈରାଜ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ବୈରାଜ ପିତୃମାନେ ପ୍ରଥମ କଳ୍ପରେ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନସ୍ପୁତ କନ୍ୟା ମେନା, ମହାପାର୍ବତର ଅନ୍ତଃପୁର ହେଇ, ହିମବତଙ୍କ ଘରେ ବିବାହିତ ହେଲେ, ଓ ତାଙ୍କୁ ମେନାକ ନାମକ ପୁଅ ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ର ନାୟକ, ସମସ୍ତ ରତ୍ନର ଧାରକ, ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର ପାର୍ବତ ହେଲେ; କ୍ରଉଞ୍ଚ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ। ଏହି ପାହାଡ଼ ନାୟକ ମେନାଙ୍କୁ ତିନିଜଣୀ କନ୍ୟା ଦେଲେ—ଅପର୍ଣ୍ଣା, ଏକପର୍ଣ୍ଣା, ଓ ଏକପାଟଳା। ଏହି ତିନିଜଣୀ ମଧ୍ୟରୁ ଅପର୍ଣ୍ଣା ଘର ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ, ଏକପର୍ଣ୍ଣା ବଟଗଛ ତଳେ ଓ ଏକପାଟଳା ପାଟଳ ଗଛ ତଳେ ରହି ଦୀର୍ଘ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହା ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏକପର୍ଣ୍ଣା ଏକ ପତ୍ର ଭୋଜି ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ, ଏକପାଟଳା ଏକ ପାଟଳ ପୁଷ୍ପରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷରେ ତାଙ୍କର ଭୋଜନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଖାଇଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମାଆ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ ବିଷାଦରେ ନିଷେଧ କଲେ। ମାଆ ଦୁଃଖରେ 'ଉ' ଶବ୍ଦ କହିଲେ, ଏହିପରି ମାଆଙ୍କର କଥା ଅନୁଯାୟୀ ସେଇ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଦେବୀ ତିନି ଲୋକରେ ଉମା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ତିନିଜଣୀ କନ୍ୟା ଯାଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ରହିଛି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଧାରଣ ହେବ। ଏହି ତିନିଜଣୀ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ଶରୀର ଓ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସଦା ଯୁବତୀ ଓ ଶୁଭାଗ୍ରହୀ। ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉମା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁନ୍ଦରତମ ଓ ପ୍ରମୁଖ। ବିପୁଳ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉମା ମହାଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଦନ୍ତକାଣ୍ବ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ। ଏକପର୍ଣ୍ଣା, ଧୃଢ଼ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ହିମବତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅସିତଙ୍କୁ ବିବାହିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଵଳ ନାମକ ମନସ୍ପୁତ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅ ହେଲେ। ତୃତୀୟ ଏକପାଟଳା, ଜୈଗୀଷବ୍ୟ, ଶତଶିଳାକଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଅନୁସରିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଶଂଖ ଓ ଲିଖିତ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ; ଏହିଭଳି ହିମବତଙ୍କ ବିଭାଗ୍ରହୀ କନ୍ୟାମାନେ ଶୁଭାଦାୟିନୀ। ଉମା ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଗୁଣରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୁଦ୍ରାଣୀ; ଉମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ଯଥାଯଥି ଅଛି। ଦୁହିଁଜଣଙ୍କର ଏକତା ଓ ଆଶକ୍ତି ଜାଣି, ବୃତ୍ରସୁଦନ ଇନ୍ଦ୍ର ସନ୍ଦେହ କଲେ; ସେମାନେ ମିଳନରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ, ଭୟରେ ଏବଂ ସନ୍ତାନ ହେବା ଆଶଙ୍କାରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ପଠାଇ କହିଲେ—"ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କର ଏକତାରେ ବାଧା ଦିଅ; କାରଣ ତୁମେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମର ଦୋଷ ନାହିଁ।" ଅଗ୍ନି ଏହା କରିବା ପରେ, ଉମା ତାଙ୍କ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ବୀଜ ପୃଥିବୀରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦେବୀ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ମୁଁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରି, ଆମ ଏକତାରେ ବାଧା ଦେଲ; ଏହିପରି ତୁମେ ଅବିଚାରୀ ମନ ଧାରଣ କଲେ।