ତିନି ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ, ସପ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି—ଏଠି ତିନିଟି ନିରାକାର ଓ ଚାରିଟି ଶୋଭାମୟ ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଉପରେ ତିନି ଜଣ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆକାର ଧାରଣ କରି ଅବସ୍ଥିତ, ତଳେ ଚାରି ଜଣ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ସେହି ଦେବତାମାନଙ୍କଠାରୁ ପୃଥିବୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ଏହା ହେଉଛି ଲୋକମାନଙ୍କର କ୍ରମ। ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ବସିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ। ସେଇ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସୋମ ଓ ଖାଦ୍ୟକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ପିତୃମାନୋକୁ କଥା କହିଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତାର ତୁଳନାରେ ଦ୍ରୁତ, ସ୍ୱଧାକୁ ଆହାର କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରେ ଶୋଭିତ, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଶୋକ ଶୂନ୍ୟ। ସେମାନେ ଯୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୋଭାମୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ମହାତ୍ମା ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ। ଏହିପରେ, ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ପୁନଃ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ନିରାକାରମାନେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁହିଁକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମହାଯୋଗର ଶକ୍ତିରେ ଆକାଶରେ ଉଲ୍କା ବା ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଆକାର ଥିବା ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମହାଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ନାମହୀନ ଓ ଅନାମିକା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବଜ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଯୋଗ ବଢ଼ିଯାଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ଏକତ୍ୱରେ ବସି, ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସୋମକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଏହିପରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସଦା ଯୋଗୀମାନୋକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ; ପିତୃମାନୋଙ୍କର ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଯୋଗ, ଏବଂ ତାହାରୁ ସୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏକ ଯୋଗ ଶିକ୍ଷକ ଯେଉଁଠି ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଠି ହଜାର ଅତିଥି ଓ ଶତମାନ୍ୟ ଦୀକ୍ଷିତ ଛାତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ଭୟଙ୍କର ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ। ହଜାର ଗୃହସ୍ଥ, ଶତ ଉଦ୍ଧାନବାସୀ ଓ ହଜାର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଯୋଗୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଅସ୍ତିକ, ନାସ୍ତିକ, ପାପୀ, ମିଶ୍ରଜାତି କିମ୍ବା ଚୋର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଏହିପରି ପ୍ରଜାପତି କହିଛନ୍ତି। ଏକ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ପୌତ୍ର ଯଦି ଧ୍ୟାନୀକୁ ଭୋଜନ ଦେଉଛି, ପିତୃମାନେ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି କୃଷକମାନେ ସୁବର୍ଷାରେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି ଧ୍ୟାନୀ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷୁ ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନ ମିଳିଲେ, ତେବେ ନିର୍ପକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏକ ପଦେ ଦଁଡାଇ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାୟୁପାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତୁଳନାରେ, ଯୋଗ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଧ୍ୟାନୀ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ—ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ। ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଯେଉଁଅତିଥି ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଗୃହରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କୁ ଜଳ, ଅତିଥିସତ୍କାର ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ସମୁଦ୍ର କୂଳରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗୀଶ୍ୱରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଧର୍ମର ସହାୟତାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅତିଥିମାନୋକୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ମୁଁ ଏବେ ଦାନର ପ୍ରକାର ଓ ତାହାର ଫଳ ବିଷୟରେ କହିବି। ଯୋଗୀମାନୋ ପାଇଁ ନିବାସ ଦେବା ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ, ଶତ ରାଜସୂୟ ବା ହଜାର ପଦ୍ମପୂଜା ଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଥମ ପିତୃଗୋଷ୍ଠୀର ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା; ସେମାନେ ସପ୍ତ କାଳକୁ ପୋଷି, ଏହିଭଳି ସ୍ଥିତିରେ ରହନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପିତୃଗୋଷ୍ଠୀ, ସେମାନଙ୍କର କ୍ରମ, ସ୍ଥାପନା ଓ ଧ୍ୟାନକୁ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଭାବେ କହିବି। ସପ୍ତ ପିତୃଗୋଷ୍ଠୀ, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି; ଚାରି ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତିନି ନିରାକାର। ସେମାନଙ୍କ ଲୋକସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ। ସେମାନଙ୍କର ଝିଅ ଓ ନାତିଝିଅମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି; ଧର୍ମର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା ତିନି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ଲୋକସୃଷ୍ଟିକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି; ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ବିରାଜା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଦେବତାମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ପିତୃମାନୋଙ୍କ ଦଳ ନିରାକାର; ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତି ବିରାଜାସଙ୍ଗ ପୁତ୍ର, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। ସେମାନେ ବୈରାଜା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହା ବୈରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଚକ୍ର। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମନସ୍ପୁତ୍ରୀ ଏକ ଝିଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ମେନା, ଯିଏ ମହାପର୍ବତର ଭାବେ ହିମାବତଙ୍କ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ମେନାକ ପ୍ରସୂତ ହେଲେ। ମେନାକ ସମସ୍ତ ପର୍ବତଙ୍କର ନାୟକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତ ମଣିର ଧାରଣକାରୀ, ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର ପର୍ବତ; କ୍ରଉଞ୍ଚ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ। ପର୍ବତପତି ମେନାଙ୍କ ଉପରେ ତିନି ଝିଅ ପ୍ରସୂତ କଲେ: ଅପର୍ଣ୍ଣା, ଏକପର୍ଣ୍ଣା ଓ ତୃତୀୟ, ଏକପାଟଲା। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଅପର୍ଣ୍ଣା ଘର ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଲେ; ଏକପର୍ଣ୍ଣା ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଥିଲେ, ଏକପାଟଲା ପାଟଳ ଗଛ ତଳେ ବସିଥିଲେ। ଏହି ତିନି ଝିଅ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହା ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏକପର୍ଣ୍ଣା ଏକଟି ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ; ଏକପାଟଲା ଏକ ପାଟଳ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲାଇଲେ। ପ୍ରତି ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ମୁଁ ଖାଇନଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମାଆ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ଓ ଦୁଃଖରେ ନିଷେଧ କଲେ, 'ଉ' ବୋଲି କହିଲେ।