ଏବେ ମୁଁ ତୃତୀୟ ପ୍ରଜାପତି ଅତ୍ରିଙ୍କ ବଂଶ ପ୍ରସଙ୍ଗ କଥା କହିବି। ଅତ୍ରି ଦଶଜନ ସୁନ୍ଦର, ପତିନିଷ୍ଠା ପତ୍ନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଘୃତାଚୀ ନାମକ ଏକ ଅପ୍ସରା ଭଦ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦଶ ପୁଅ ଦେଇଥିଲେ—ସେମାନେ ହେଲେ ଭଦ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ମଦ୍ର, ଶଳଦ, ମଳଦ, ବେଳ, ଖଳ, ଗୋଚାପାଳ, ମନରସ ଓ ରତ୍ନକୃତ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ପତି ପ୍ରଭାକର ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ଯିଏ ଅତ୍ରେୟ ବଂଶର ମୂଳ ସ୍ଥାପକ। ଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଠାରୁ ସୋମ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହି ସୋମ, ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡିଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାହାରେ ସାରା ସୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧକାରରେ ଢୁମୁଁ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହି ସମୟରେ ସୋମ ଆଲୋକ କୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଝପସି ପଡୁଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଅତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ‘ସୁଭିତି ହେଉ’ ବୋଲି ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ତଳେ ଝପସିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ମହାତ୍ମା ଅତ୍ରି ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ବଂଶର ସ୍ଥାପନା କଲେ। ଯଜ୍ଞ ଅବସରରେ ସେ ‘ଅତ୍ରିଘଣ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରସ୍ଥାନ ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ଦଶଜନ ସନ୍ତାନ ହେଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଅତ୍ରିଙ୍କ ସମାନ ତପଃଶକ୍ତି ଓ ତେଜସ୍ୱୀ। ଏହି ଦଶଜନ ଋଷି ‘ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟତ୍ରେୟ’ ଭାବେ ପରିଚିତ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜନ ବିଶେଷ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କଲେ—ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଜେଷ୍ଠ, ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କ ଭାଇ, ଏବଂ ଅମ୍ବଳା ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ କନ୍ୟା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ପୁରାତନ ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ମହାତ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ବଂଶରେ ଚାରିଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଶ୍ୟାମ, ମୁଦ୍ଗଳ, ବଳରକ ଓ ଗବିଷ୍ଠିର। ଏହି ଚାରି ବଂଶ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କଶ୍ୟପ, ନାରଦ, ପର୍ବତ ଓ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ନିଆଁରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା। ଏଠି ଅରୁନ୍ଧତୀର ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ନାରଦ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ନାରଦଙ୍କର ତପଃଶକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଗଛର ଶାପରେ ସେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ହୋଇଥିଲେ। ଏକଥା ପୁରାତନ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧ ‘ତାରକାମୟ’ ସମୟର କଥା। ସେତେବେଳେ ସାରା ଜଗତ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ପଡିଥିଲା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ସେ ଔଷଧୀ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଔଷଧ ଉପଜାଇଲେ, ଏବଂ ଏହି ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱସ୍ଥ କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଅରୁନ୍ଧତୀଠାରୁ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ସଗରାଞ୍ଜନୟାଠାରୁ ପରାଶର ଜନ୍ମିଲେ। କଳି ଓ ପରାଶରଙ୍କ ମିଶ୍ରଣରୁ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆରଣୀଠାରୁ ଶୁକ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ଗୁଣମୟ ଥିଲେ। ଶୁକ ଓ ପୀବରୀଙ୍କୁ ଛଅ ପୁଅ ହୋଇଥିଲେ—ଭୂରିଶ୍ରବା, ପ୍ରଭୁ, ଶମ୍ଭୁ, କୃଷ୍ଣ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗୌର। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, କୀର୍ତିମତୀ, ଯିଏ ଯୋଗମାତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ନିୟମନିଷ୍ଠ। ସେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁହଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତର ମାଆ। ପରାଶର ବଂଶର ଅନେକ ଶାଖା ଅଛି—ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ, ଗୌର, ଶ୍ୟାମ, ଧୂମ୍ର, ସମୂଳିକ, ଉଷ୍ମପ, ଦରକ, ନୀଳ ଓ ପରାଶର—ଏହି ଅଷ୍ଟ ଶାଖା ମହାତ୍ମାମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବେ ବଶିଷ୍ଠ ବଂଶର ଅନ୍ୟ ଶାଖା ଶୁଣନ୍ତୁ। କପିଞ୍ଜଳ ଓ ଘୃତାଚୀଠାରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କୁଶିତିୟ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ପୃଥୁକୁ ଝିଅଠାରୁ ବସୁସ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଉପମନ୍ୟୁ ଓ ତାଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ମିତ୍ର, ବରୁଣ, କୁଣ୍ଡୀନ, ଏକର୍ଷେୟ, ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ଏଗାରୋଟି ବଶିଷ୍ଠ ବଂଶର ଶାଖା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ମନସ୍ପୁତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ, ଯାହାଙ୍କ ବଂଶ ସ୍ଥିର। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ପୌତ୍ର ଶତ-ଶତ, ସହସ୍ର-ସହସ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ସାରା ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ଏପରି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସୂତପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଭବାନୀ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ପୂର୍ବେ ସେ ଡକ୍ଷାୟଣୀ ଥିଲେ, କିପରି ଉମା ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ? ମେନା କିଏ? ସେ କେଉଁ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ମନସ୍ପୁତ୍ରୀ?" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସୂତ କହିଲେ—ମେନା ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଝିଅ, ନଗରାଜ ତାଙ୍କୁ ଝିଅ ଭାବେ ପାଇଲେ। ମେନାର ପୁଅ ମୈନାକ ଓ ଝିଅ ଉମା, ଏକପର୍ଣ୍ଣା, ଏକପତଳା, ଓ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଝିଅ ଗଙ୍ଗା, ଯିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ। ଏହିପରି ଅନେକ ପୂର୍ବଜ ଅଛନ୍ତି, ଆଉ ଅନେକ ଅଛନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଶ୍ରାଦ୍ଧ ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ୍ଧତି କଣ? କିଏ କାହାର ପୁଅ, କେଉଁ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଜନ୍ମ କିପରି, ସେମାନେ କେଉଁ ପ୍ରକୃତିର? କେଉଁ ପୂର୍ବଜ ସ୍ୱର୍ଗରେ, କେଉଁ ନରକରେ ଅଛନ୍ତି? ଆମେ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଛୁ, ସେ କିପରି ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ? ଯେଉଁମାନେ ନରକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି?" "ପୂର୍ବଜ କିଏ, କାହାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ? ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିଜ ପୁଅମାନେକୁ ପୂଜନ୍ତି, ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଖୋଲାସା କର।" ଏପରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଯେଉଁ ସୂତ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ପ୍ରଚୀନ ଋଷିମାନଙ୍କ ମତ ଅନୁଯାୟୀ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।