ମୁଁ ଏଠାରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଆକୃତି ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଦେଉଛି, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଗୋଲାକାର, ଦେହ ବଡ଼ ଏବଂ ପେଟ ମୋଟା। ସେମାନେ ଅଠଟି ଦାନ୍ତ ଥାଏ, ଶଂଖାକାର କାନ, ଚୁଲି ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ, ମୁଁହ ଚିରି କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇଥାଏ, ଏବଂ ଚୁଲି ମୁଞ୍ଜା ଘାସ ଓ ଧୂଆଁ ପରି ଉଠିଥାଏ। ସେମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବଡ଼, ଚର୍ମ ଧୂସର, ଗଠିଲା ଦେହ ଛୋଟ, ହାତ ଲମ୍ବା, ମୁଁହ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଜିଭ ଓ ଠୋଡ଼ ଲଟକୁଥାଏ, ଗଲା ବିକୃତ ଓ ନାକ ମୋଟା। ସେମାନଙ୍କର ଅଂଗ ଶ୍ୟାମ, ଗଳା ଲାଲ, ଚକ୍ଷୁ ଗଭୀର ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର; ସେମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ, ଦେହ ବିକୃତ, ଉରୁ ଏକାଠି ଦେଖାଯାଏ। ସେମାନେ ଗଠିଲା ଦେହର, ନାକ ଉଚ୍ଚ, ପାହାଡ଼ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ରୁର ଏବଂ ମୁଖ୍ୟତଃ କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ। ସେମାନେ କଣ୍ଠ ଶୋଭାମାନ କରିଥାନ୍ତି, ବାହୁବନ୍ଦ, ମୁକୁଟ ଓ ପଗଡ଼ି ପିନ୍ଧିଥାନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ପୋଶାକ ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ନିଜକୁ ଶୋଭାମାନ କରନ୍ତି, ମାଳା ଓ ଉଙ୍ଗୁରା ଲଗାନ୍ତି। ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ମାଂସ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ମାଂସ ଭୋଜନ କରିଥାନ୍ତି; ଏହି ହେଉଛି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରୂପ ଓ ସ୍ୱଭାବ, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଅଜ୍ଞାତ, କାରଣ ଏହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ପୁଲହଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ସମସ୍ତେ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଓ ଦାନ୍ତିଆ ଜନ୍ତୁ; ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ହାତୀ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଅଛନ୍ତି। ବାନର, କିନ୍ନର, ଯମ-କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଥିବା ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଓ କ୍ରୋଧର ଆଧୀନ। କ୍ରତୁଙ୍କୁ ଭୂଲୋକର ବେଳାଭାଗରେ ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ; ସେଠି ସେମାନେ ପୁଅ କିମ୍ବା ନାତି ନଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା। ଏବେ ମୁଁ ତୃତୀୟ ପ୍ରଜାପତି ଅତ୍ରିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ତାଙ୍କର ଦଶଜଣ ଶୋଭାମୟୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ। ଘୃତାଚୀ ନାମକ ଅପ୍ସରା ଭାଦ୍ରଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦଶଜଣ ପୁଅ ଦେଲେ: ଭଦ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ମଦ୍ର, ଶଳଦ, ମଳଦ, ବେଳା, ଖଳ—ଏହି ସାତଜଣ, ଗୋଚାପାଳ, ମନରସ ଏବଂ ରତ୍ନକୃତ—ଏହି ଦଶଜଣ। ତାଙ୍କର ପତି ପ୍ରଭାକର ନାମକ ଥିଲେ, ଯିଏ ଆତ୍ରେୟ ବଂଶର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା। ଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଠାରୁ ସୋମ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ୁଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତକୁ ଢାକି ନେଇଥିଲା, ସେହି ସମୟରେ ସୋମ ଆଲୋକକୁ ଚଳିତ କରିଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଡ଼ିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶିତ କରି କୁହାଯାଇଥିଲା—"ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ"—ଏହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଲୁଟିଯିବାରୁ ବଞ୍ଚିଗଲେ। ସେହି ମହାତପସ୍ବୀ ଅତ୍ରି ପ୍ରମୁଖ ବଂଶର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ଯଜ୍ଞରେ ସେ ଅତ୍ରିଘନ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚଳିତ କଲେ। ସେ ନିଜର ନାମରେ ସମାନ ଦଶଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସମସ୍ତେ ମହାତପସ୍ବୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ। ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟାତ୍ରେୟ ନାମରେ ଏହି ଋଷିମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠା ଅପାର। ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ବଡ଼, ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କ ଭାଇ; ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଝିଅ ଅମ୍ବଳା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ପ୍ରାଚୀନ ଅନୁସୂତିକାରମାନେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି—ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ମହାତ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ପୁଅ ଅତ୍ରିଙ୍କ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ଅବତାର ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଚାରିଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ—ଶ୍ୟାମ, ମୁଦ୍ଗଳ, ବଳରକ, ଓ ଗବିଷ୍ଠିର; ଏହି ଚାରିଜଣ ମହାପୁରୁଷ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। କଶ୍ୟପ, ନାରଦ, ପର୍ବତ ଓ ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ମିଳିଥିଲା; ଏବେ ଅରୁଣ୍ଧତୀର ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ନାରଦ ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ନାରଦ, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ଗଛର ଶାପରେ ଏମିତି ହୋଇଥିଲେ। ପୁରାତନ ସମୟରେ ତାରକାମୟ ଦେବାସୁର ସଂଗ୍ରାମ ହେବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ପଡ଼ିଥିଲା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ; ସେହି ସମୟରେ ବଶିଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧୃଢ଼, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ସେ ଔଷଧ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର କୃପାରେ ସେମାନେ ପୁନଃ ସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ନାମକ ପୁଅ ଦେଲେ; ଶକ୍ତି ସଗରଞ୍ଜନୟାରେ ପରାଶରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କଳି ଓ ପରାଶରଙ୍କୁ ଠାରୁ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱେପାୟନ (ବ୍ୟାସଦେବ) ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବ୍ୟାସ ଓ ଅରଣୀଙ୍କୁ ଠାରୁ ଶୁକ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଗୁଣମୟ। ପିବାରୀରେ ଶୁକଙ୍କର ଛଅ ପୁଅ ହେଲେ—ଭୂରିଶ୍ରବା, ପ୍ରଭୁ, ଶମ୍ଭୁ, କୃଷ୍ଣ, ଗୌର ପଞ୍ଚମ। ଏକ ଝିଅ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—କୀର୍ତ୍ତିମତୀ, ଯିଏ ଯୋଗମାତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନିୟମ ରେ ଅଟୁଟ; ସେ ଷତ୍ତ୍ୱଗୁହଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କର ମାଆ। ଶ୍ୱେତ, କୃଷ୍ଣ, ଗୌର, ଶ୍ୟାମ, ଧୂମ୍ର, ସମୁଳିକ, ଉଷ୍ମପ, ଦରକ, ନୀଳ ଓ ପରାଶର—ଏହି ଆଠ ବଡ଼ ବଂଶ ପରାଶରଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ: କପିଞ୍ଜଳ ଓ ଘୃତାଚୀଙ୍କୁ ଠାରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କୁଶିତିୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରସମ। ପୃଥୁଙ୍କର ଝିଅଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏକ ପୁଅ ଭାସୁସ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଉପମନ୍ୟୁ, ଯାହାଠାରୁ ଉପମନ୍ୟୁ ବଂଶ ଆସିଛି। ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ଠାରୁ କୁଣ୍ଡିନ, ଏକର୍ଷେୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଶିଷ୍ଠମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭାଗ—ଏହି ସମସ୍ତେ ବଶିଷ୍ଠ ବଂଶର ଏକାଦଶ ଶାଖା ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏପରି ଏହି ଆଠ ଜଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନସ ପୁତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ। ସେମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଦେବ ଋଷିମାନେ ଏହାରେ ଭରିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନାତି ଶତ, ଶତାଧିକ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ବ୍ୟାପ୍ତ।