ରାବଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ଉପଦ୍ରବ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଅନିଦ୍ରାରେ ଭୋଗିଥିଲେ । ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅତ୍ୟାଚାର ସହି ସହି, ରାବଣ ସଠି ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଏହି ଭୟଭୀତ ଅବସ୍ଥା ରଖିଥିଲେ । ପରେ, ଚବିଶିତମ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ତାଙ୍କର ତପୋବଳ କ୍ଷୟ ହେଲା । ତାହାପରେ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଲେ । ରାବଣଙ୍କ ପରିବାରରେ ମହୋଦୟ, ପ୍ରହସ୍ତ, ମହାପାଂଶୁଖର, ପୁଷ୍ପୋତ୍କଟାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ କୁମ୍ଭୀନସୀ ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଥିଲେ । ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ, ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ବ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ଭକାଙ୍କ କନ୍ୟା ଅସଲିକା ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଏଭଳି, ଦଶଜନ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ରାକ୍ଷସ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଁକୁ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବରପ୍ରାପ୍ତ, ପୁଅ-ନାତି ସହିତ ଅନେକ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶଜ ରାକ୍ଷସମାନେ ବି ଯକ୍ଷ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ । ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶୀ ଇଡ଼ବିଡ଼ ରାଜା ସବ୍ୟପିଙ୍ଗଳ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯଜ୍ଞମୁଖ ଓ ଏଭଳି ତିନି ଶ୍ରେଣୀର ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି । ଯାତୁଧାନ, ବ୍ରହ୍ମଧାନ, ବାର୍ତ୍ତା, ଦିନରେ ଘୁରୁଥିବା ଏମିତି ଚାରି ଶ୍ରେଣୀ ରାତିରେ ବିହାର କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଛନ୍ତି । ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ନୈରୃତ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ବଂଶଜ, କୌଶିକ—ଏହି ସାତି ବଂଶ ମଧ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚିହ୍ନିତ । ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦେହ ଚକ୍ରାକାର ଚକ୍ଷୁ, ଗୋଧୂଳିବର୍ଣ୍ଣ, ବଡ଼ ଶରୀର ଓ ମୋଟ ପେଟ ଥାଏ । ସେମାନେ ଅଷ୍ଟ ଦନ୍ତ, ଶଂଖାକାର କାନ, ଉତ୍ତାନ କେଶ, କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫାଟିଥିବା ମୁଁହ, ଏବଂ ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ଓ ଧୂଁଆଁ ପରି ଚୁଡ଼ା ଥାଏ । ସେମାନେ ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ, ଫିକା ଚର୍ମ, ଛୋଟ ଦେହ, ଲମ୍ବା ବାହୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ମୁଁହ, ଝୁଲା ଜିଭ୍ ଓ ଓଠ, ଢଳା ଗାଲ ଓ ମୋଟ ନାକ ଥାଏ । ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଅନ୍ଧକାର, ଲାଲ ଗଳା, ଗଭୀର ଚକ୍ଷୁ ଓ ଭୟାନକ ଦେଖାଯାଏ । ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଦେହ ଓ ବନ୍ଧା ଉରୁ ଥାଏ । ମୋଟ ଶରୀର, ପ୍ରମୁଖ ନାକ, ପାହାଡ଼ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ରୂର ଓ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥାଏ । ସେମାନେ କଣ୍ଠା, ବାହୁବନ୍ଦ, ମୁକୁଟ, ତୁର୍ବାନ ପିନ୍ଧନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ପୋଷାକ ଓ ଗହଣା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଭିନ୍ନ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାନ୍ତି । ସେମାନେ ଭୋଜ୍ୟ, ମାଂସ ଓ ମାନବ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରୂପ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଏପରି, ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାତ । ପୁଲହଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ସମସ୍ତେ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଓ କ୍ରୂର ଦନ୍ତ ଧାରୀ; ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ମୂହା, ହାତୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅଂଶ । ବାନର, କିନ୍ନର, ଯମ-କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଘୁରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ । କ୍ରତୁ ନାମକ ପ୍ରଜାପତି, ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୁଅ କିମ୍ବା ନାତି ନଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ରହିଗଲା । ଏବେ ଆମେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ବଂଶ କଥା ଶୁଣିବା—ଅତ୍ରି, ତୃତୀୟ ପ୍ରଜାପତି, ଦଶଜନ ସୁନ୍ଦର ଭାର୍ୟା ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ପତିନିଷ୍ଠା । ଘୃତାଚୀ ଅପ୍ସରା ଭଦ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦଶପୁଅ ଦେଲେ: ଭଦ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ମଦ୍ର, ଶଳଦ, ମଳଦ, ବେଳ, ଖଳ—ଏହି ସାତି, ଗୋଚାପାଳ, ମନରସ, ରତ୍ନକୃତ; ଏହି ଦଶଜନ । ତାଙ୍କର ସ୍୵ାମୀ ପ୍ରଭାକର, ଅତ୍ରେୟ ବଂଶର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ; ଭଦ୍ରଙ୍କୁ ତିନି ସୋମ ନାମକ ପୁଅ ହେଲେ, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ । ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଘାତ ପାଇ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ, ଅନ୍ଧକାରେ ବିଶ୍ୱ ଢାଙ୍କିଯାଉଥିଲା, ସେଇ ସମୟରେ ସୋମ ଆଲୋକର ଚଳନ କରିଥିଲେ । ପଡ଼ୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଉଚ୍ଚାରିଲେ, “ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ।” ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ଖସିଲେ ନାହିଁ । ସେଇ ମହାତ୍ମା ଅତ୍ରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞରେ ସେ ଅତ୍ରିଘନ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ସମାନ ଦଶପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ତପୋବଳ ଓ ତେଜରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ । ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟତ୍ରେୟ ନାମକ ଏହି ଦଶ ଋଷି ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ । ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ବଡ଼, ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଛୋଟ ଭଉଣୀ ଅମ୍ବଳା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ । ପୁରାତନ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ କହନ୍ତି, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ମହାତ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଅବତାର ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଚାରିଜଣ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ: ଶ୍ୟାମ, ମୁଦ୍ଗଳ, ବଳରକ, ଗବିଷ୍ଠିର; ଏହି ଚାରି ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶାଖା । କଶ୍ୟପ, ନାରଦ, ପର୍ବତ ଓ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣ । ନାରଦ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ନାରଦ, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ଗଛର ଶାପରେ ଏପରି ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ଠାରେ ଦେବ-ଦାନବ ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧରେ, ବିଶ୍ୱ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଭୋଗିଥିଲା, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବମାନେ ନିମନ୍ତେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ବଶିଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ସେ ଔଷଧି, କନ୍ଦ, ଫଳ ଓ ଔଷଧୀ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର କୃପାରେ ସେମାନେ ପୁନଃ ସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ । ବଶିଷ୍ଠ, ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ନାମକ ପୁଅ ଦେଲେ; ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ସଗରାଞ୍ଜନୟା ଦ୍ୱାରା ପରାଶର ଜନ୍ମିଲେ । କଳି ଓ ପରାଶରଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାଇପାୟନ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଦ୍ୱାଇପାୟନ ଓ ଅରଣୀଙ୍କୁ ଶୁକ ନାମକ ଗୁଣବାନ୍ ପୁଅ ହେଲେ । ଶୁକଙ୍କୁ ପୀବାରୀ ଦେହରେ ଛଅପୁଅ ହେଲେ: ଭୂରିଶ୍ରବା, ପ୍ରଭୁ, ଶମ୍ଭୁ, କୃଷ୍ଣ, ଗୌର ପଞ୍ଚମ । ଏଉଁଠି ଏକ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, କୀର୍ତ୍ତିମତୀ, ଯିଏ ଯୋଗମାତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନିୟମରେ ଅଟୁଟ; ସେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁହଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କ ମାଆ ।