କଶ୍ୟପ ଋଷିଙ୍କ ଅଚଳ ଓ ଚଳ ଉତ୍ସର୍ଗ ପ୍ରଜାଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ପୁଅର ପୁଅମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭରି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ ମରୀଚିଙ୍କ ପ୍ରଜାର ଏକ ଅଂଶର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ଉତ୍ସର୍ଗ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦିଆଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଦ୍ୱିଜଗଣ। ଏଠି ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବିଶେଷ: ଅଦିତି ନ୍ୟାୟପରାୟଣ, ଦିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସୁରଭି ତପସ୍ୱି, ଦନୁ ମାୟାବି; କଦ୍ରୁ କ୍ରୂର, କ୍ରୌଞ୍ଚୀ ବେଦଜ୍ଞ, ଇରା ଲୋଭୀ, ଦନାୟୁ ଭୋଜନରେ ଆନନ୍ଦିତ; ବିନତା ଭାରବାହିନୀ, ତାମ୍ରା ବନ୍ଧନ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏହି ସ୍ୱଭାବଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଜଗତମାତାମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଗୁଣ। ଏମିତି, ନ୍ୟାୟ, ଆଚରଣ, ବୁଦ୍ଧି, ଖ୍ଷମା, ଶକ୍ତି, ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମ ତଥା ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଭାବରେ ଅନୁସୃତ। କଶ୍ୟପଙ୍କ ପ୍ରଜାମାନେ ନିଜ ମାତାମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି—ଦେବ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସର୍ପ, ପିଶାଚ, ଗୋବୃନ୍ଦ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ, ଓ ଉଦ୍ଭିଦ। ଦାକ୍ଷାୟଣୀ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମାନବମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବାରୁ, ମାନବ ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ମାନବମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ଓ ମୋକ୍ଷର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା; ତାଙ୍କ ଠାରୁ ନିମ୍ନ ଧାରାର ପ୍ରାଣୀ, ଦେବ ଓ ଦେମନ ଭଳି, ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟପୂରଣ ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ମାନବ ରୂପରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଭାବରେ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କର ବଂଶବଳୀ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଠାରେ ବିବରଣା କରାଯାଇଛି। ଦେବ ଓ ଦେମନ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ନାଗ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ମୟୂର, ଉଦ୍ଭିଦ, କୀଟ, ଜଳଜ ପ୍ରାଣୀ, ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବଂଶବଳୀ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହି ବଂଶବଳୀ ଜୀବନଦାୟୀ, ଶ୍ରୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଉପକାର ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ; ଏହାକୁ ଅସୂୟା ବିନା ସଦା ଶୁଣିବା ଓ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଯିଏ ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ବଂଶବଳୀକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଚିକିତ୍ସକମାନଙ୍କ ସଭାରେ ପ୍ରତିଦିନ ପାଠ କରିଥାଏ, ସେ ବହୁ ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଶ୍ରୀ, ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଯେତେବେଳେ କଶ୍ୟପ ଋଷି ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାର କରିଦେଲେ, ପ୍ରଧାନ ପ୍ରଜାପତି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ନେତୃତ୍ୱ କରିପାରିବା ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କରି ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଏକ ଅନୁକ୍ରମରେ ବଣ୍ଟନ କରିଦେଲେ। ସେ ସୋମକୁ ଦ୍ୱିଜ, ଉଦ୍ଭିଦ, ତାରା ଓ ଗ୍ରହ, ବଳି, ତପସ୍ୱୀମାନେର ରାଜା କରିଦେଲେ; ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରସ୍ବଂଶୀମାନେର ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ; କାବ୍ୟାକୁ ଭୃଗୁମାନେର ରାଜା କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ପାବକକୁ ଵସୁମାନେ, ଦକ୍ଷକୁ ପ୍ରଜାପତିମାନେ, ବାସବକୁ ମାରୁତମାନେର ରାଜା କରିଦେଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦକୁ ଦିତିପୁତ୍ର ଦୈତ୍ୟମାନେର, ନାରାୟଣକୁ ସାଧ୍ୟମାନେର, ରୁଦ୍ରକୁ ରୁଦ୍ରମାନେର ରାଜା କରିଦେଲେ। ବିପ୍ରଚିତ୍ତିକୁ ଦାନବମାନେର, ବରୁଣକୁ ଜଳମାନେର, ବୈଶ୍ରବଣକୁ ରାଜା, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂରାଜା, ଧନର ଅଧିପତି କରିଦେଲେ। ବୈୱସ୍ବତ ଯମକୁ ପିତୃମାନେର, ଗିରିଶକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ପିଶାଚମାନେର ଅଧିପତି କଲେ। ହିମବତ୍କୁ ପାହାଡ଼ମାନେର, ସାଗରକୁ ନଦୀମାନେର, ଚିତ୍ରରଥକୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେର ଅଧିପତି କଲେ। ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସ୍କୁ ଘୋଡ଼ାମାନେର, ବାଘକୁ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେର, ବୃଷକୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦ୍ୱିପମାନେର ରାଜା କଲେ। ଗରୁଡ଼କୁ ପକ୍ଷୀମାନେର ଅଧିକାରୀ, ମାତୁଳକୁ ଗନ୍ଧମାନେର, ଅଦୂର୍ଭୂତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିପତି କଲେ। ବାୟୁକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ, ଶେଷକୁ ଦନ୍ତଧାରୀମାନେ, ବାସୁକିକୁ ନାଗମାନେର ରାଜା କଲେ। ତକ୍ଷକକୁ ରେପ୍ଟାଇଲ୍ସ, ସର୍ପ, ନାଗମାନେର; ପର୍ଜନ୍ୟକୁ ସାଗର, ନଦୀ, ମେଘ, ବର୍ଷା, ଏବଂ ସୂର୍ୟମାନେର ଅଧିପତି କଲେ। ଅପ୍ସରାମାନେ, କାମ, ଋତୁ, ମାସ, ଦ୍ୱିପକ୍ଷ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଉତ୍ସବ, ମାପ, କିରଣ, ଗଣନା, ଯୋଗ—ଏମାନେର ଅଧିପତି ବର୍ଷକୁ କଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ନିଜ ପୁତ୍ର ସୁଧାମାକୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ କେତୁମାନ୍ତକୁ ରାଜା କଲେ। ମନୁକୁ ମାନବମାନେର ଅଧିପତି କଲେ; ସେମାନେ ଏହି ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ନଗରବଳୀ ଭୂମିକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଶାସନ କରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏମାନେକୁ ଅଭିଷେକ କରିଥିଲେ; ମନୁମାନେ ରାଜା ଭାବରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ରାଜାମାନେ ଗତି କରିଛନ୍ତି; ଏମିତି, ନୂତନ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲେ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରାଜାମାନେ ମନ୍ବନ୍ତର ଅଧିପତି ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହନ୍ତି। ପୃଥୁ, ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହେଲେ, ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ବେଦରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ଅନୁସାରେ ହୋଇଥିଲା। ଏମିତି, ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେଇ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ପୁନଃ ପ୍ରାଣୀମାନେର ନାଥ ହେଲେ। କଶ୍ୟପ ଋଷି ନିଜ ବଂଶ ଚାଲିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୋତେ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ମିଳୁ, ଯେଉଁମାନେ ମୋର ବଂଶ ଚାଲିବେ।” ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏମାନେ ହେଲେ ବତ୍ସାର ଓ ଅସିତ, ଦୁଇଁଜଣେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ। ବତ୍ସାରରୁ ନିଧ୍ରୁବ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ; ରୈଭ୍ୟରୁ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୈଭ୍ୟ ବଂଶ ଚାଲିଲା। ଏହି ରୈଭ୍ୟ ବଂଶକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ନିଧ୍ରୁବରୁ ଚ୍ୟବନ ଓ ସୁକନ୍ୟାଙ୍କୁ ସୁମେଧା ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ପ୍ରଜାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବଂଶବଳୀ ଏଠି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ବିବରଣା ହୋଇଛି।