ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପଙ୍କ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁପୂର୍ବୀ ବର୍ଣ୍ନନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ନାଗମାନେ—ଶ୍ୟାମ, ଶବଳ, ଅର୍ଜୁନ, ହରିତ, କୃଷ୍ଣ, ଧୂମ୍ରାରୁଣ, ତୂଳାଲାଘ, କଦ୍ରୁକ—ଏମାନେ ଉପସ୍ଥିତ। ସୁରସା ଏକ ଶତମୁଣ୍ଡୀ ସ୍ନେକ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ; ସ୍ନେକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଟକ୍ଷକ ରାଜା, ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାସୁକି ରାଜା। ଏହି ଦଳ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିଲା, ଏବଂ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହୁଏ। ଏବେ ପୁଲହାଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାମ୍ରାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ତାମ୍ରାଠାରୁ ଅନେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ—ଶ୍ୟେନୀ, ଭାସୀ, କ୍ରଉଞ୍ଚୀ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ, ଶୁକୀ। ଅରୁଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶ୍ୟେନୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସମ୍ପାତି ଓ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମ୍ପାତି ଏକ ପୁତ୍ର ଓ ଏକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଜଟାୟୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ କାକ ଓ ବଡ଼ କାନ ଥିବା ଗୃଧ୍ର। ଗରୁଡ୍ମତଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ—ଭାସୀ, କ୍ରଉଞ୍ଚୀ, ଶୁକୀ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ, ଭଦ୍ରା—ଏମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବିବରଣୀ ଦିଆଯିବ। ଶୁକୀ ଗରୁଡ୍ମତଙ୍କୁ ଛଅ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ର ଦେଇଥିଲେ—ତ୍ରିଶିରସ୍, ସୁମୁଖ, ବଳ, ପୃଷ୍ଠ, ଏବଂ ମହାବଳ। ଏହି ମହାମନା ଗରୁଡ୍ମାନେ ତ୍ରିଶଙ୍ଖନେତ୍ର, ସୁମୁଖ, ସୁରୂପ, ସୁରସା, ବଳ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରପୁତିମାନେ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚୱଦ ହଜାର ନିର୍ଦୟ, ସ୍ନେକ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରପୁତିମାନେ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ରେ ଅନୁସୃତ। ସେମାନେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକୁ ଭରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ଏବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ କହିବି—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପ ଓ ଦେବକୂଟ ପାହାଡ଼। ମନିମାନ, ହଜାର ଶିଖର ଥିବା ପାହାଡ଼; ପର୍ଣ୍ଣମାଳ, ସୁକେଶ, ଶତଶୃଙ୍ଗ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଅଛି। କୌରଜ, ପଞ୍ଚ ଶିଖର ଥିବା, ଏବଂ ହେମକୂଟ ପାହାଡ଼, ଯାହା ତୀବ୍ର ପବନରେ ଜ୍ୱଳିଥାଏ ଏବଂ ପଜହରାଗିମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗରୁଡ୍ମାନେ ପାହାଡ଼ ଶ୍ରେଣୀଗୁଡିକୁ ଭରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଭାସ, ଉଲୂକ, କାକ-କୁକ୍କୁଟ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି। ମୟୂର, କଳବିଙ୍କ, ପରା, ଲାଭ ଓ ତିତିର ପକ୍ଷୀ; କ୍ରଉଞ୍ଚୀ, ବାର୍ଦ୍ଧୀନ, ଶ୍ୟେନୀ, କୁରର, ସାରସ, ବକ—ଏମାନେ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତିର ଅଂଶ। ଏହି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ, ହଂସ, କଳହଂସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନୋହର ପକ୍ଷୀ। ଚକ୍ରବାକ ଓ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଳ ନିବାସୀ ଦ୍ୱିଜ; ସେମାନେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ପୁତ୍ରପୁତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତେ ଗରୁଡ୍ମତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଏବେ ଇରାଙ୍କ ପୁତ୍ରପୁତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଇରା ମନୋହର ପଦ୍ମ ନୟନ ଥିବା ତିନି କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟ ଗଛ, ଗଛ, ଔଷଧୀ, ଲତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧୀର ମାତୃ। ଲତା ଅରଣ୍ୟ ଗଛକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁଗୁଡିକ ଫୁଲ ନଥାଏ, ନଦୀ ତଟରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଥାଏ; ଲତା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛକୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏପରେ ବେଳ ଜଣେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ଗୁଛ, ତନ୍ତୁ ଉଦ୍ଭିଦ, ଘାସ; ଏହି ଔଷଧୀର ପୁତ୍ରମାନେ, ଏବଂ ଏହି ଉପରେ ବାଂଶ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏପରିକରି ଚଳନ୍ତ ଓ ଅଚଳନ୍ତ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ରପୁତିମାନେ ବିବରଣା ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରପୁତିମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଭରି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉପଖ୍ୟାନର ଏକ ଅଂଶ ମୁଁ ଏଠାରେ କହିଛି; ଏହା ମାରୀଚିଙ୍କ ପ୍ରଜା, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଠି କହି ହେବା ନୁହେଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଏଠାରେ ଆଦିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଦିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସୁରଭି ତପସ୍ଵିନୀ, ଦାନୁ ମାୟାବୀ। କଦ୍ରୁ ନିର୍ଦୟ, କ୍ରଉଞ୍ଚୀ ବେଦଜ୍ଞା; ଇରା ଲୋଭୀ, ଦନାୟୁ ଭୋଜନରେ ଆନନ୍ଦିତ। ବିନତା ଭାର ବହିବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତାମ୍ରା ନିବନ୍ଧନରେ ପାରଙ୍ଗତ; ଏହିମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତୃମାନେ ଏଭଳି ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଧର୍ମ, ଆଚରଣ, ବୁଦ୍ଧି, ଶମ, ଶକ୍ତି ଓ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା; ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ରଜ, ସତ୍ୱ, ତମ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସମାନ ଗୁଣ ଧରିଥିବା ମାତୃମାନେଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି—ଦେବ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ପିଶାଚ, ପଶୁ, ଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ, ଉଦ୍ଭିଦ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ହୁଏ, ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ର ସାଧନ କରନ୍ତି; ଏହାଠାରୁ ତଳେ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଦେବ ଓ ଦାନବ ଭଳି। ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ପୁନପୁନି ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ଏପରି ତପସ୍ଵୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର ଉପଖ୍ୟାନ କହାଯାଇଛି। ଦେବ ଓ ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ନାଗ, ପକ୍ଷୀ; ବନ୍ୟ ପଶୁ, ମୟୂର, ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦ; କୀଟ, ପୋକ, ଛୋଟ ଜନ୍ତୁ, ଜଳ ଜନ୍ତୁ; ପଶୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତି ଜୀବ ଉପକାରୀ, ଶ୍ରୀ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭ ଦାୟୀ। ଏହାକୁ ଦ୍ୱେଷ ଭାବ ଛାଡ଼ି ସଦା ଶୁଣିବା ଓ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେର ବଂଶାବଳୀକୁ ନିୟମିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ଅବଶ୍ୟ ଅନେକ ପୁତ୍ର, ଧନ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଇବେ। ଏପରି ଭାବେ, ଚଳନ୍ତ ଓ ଅଚଳନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ। ପ୍ରଜାପତି ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମଧ୍ୟରୁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କରି, ଦେଶ ଦେଶରେ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ଦେଲେ। ସୋମଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଜ, ଉଦ୍ଭିଦ, ତାରା ଓ ଗ୍ରହ, ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ଵୀମାନେ ଉପରେ ରାଜା କରିଦେଲେ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରସ୍ ପ୍ରଜାର ମହାନ୍ତି କରି, କାବ୍ୟାଙ୍କୁ ଭୃଗୁମାନେ ଉପରେ ରାଜା କରିଦେଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ପାବକଙ୍କୁ ବସୁମାନେ, ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତିମାନେ, ଓ ବାସବଙ୍କୁ ମାରୁତମାନେ ଉପରେ ରାଜା କରିଦେଲେ।