ସୁନ, ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବ୍ୟାସ ପ୍ରଣୀତ ପୌରାଣିକ କଥାରେ ବିଭିନ୍ନ ପିଶାଚ ଓ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଦେଵତାମାନଙ୍କ ଗୋତ୍ର ବିବର୍ଣ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି । ଏଠାରେ ଏମିତି କିଛି ପିଶାଚ ଗୋତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ସୁମ୍ଭପାତ୍ର, କୁମଭୀ, ବଜ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ର, ଦୁନ୍ଦୁଭି, ଉପଚାର, ଉପଚାରା, ଉଲୂଖଳ ଓ ଉଲୂଖଳୀ । ଏହି ସହିତ ଅନର୍କ ଓ ଅନର୍କା, କୁଖଣ୍ଡ ଓ କୁଖଣ୍ଡିକା, ପାଣିପାତ୍ର ଓ ପାଣିପାତ୍ରୀ, ପାଂଶୁ ଓ ପାଂଶୁମତୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏହି ପ୍ରକାର ନିତୁଣ୍ଡ ଓ ନିତୁଣ୍ଡୀ, ନିପୁଣ ଓ ନିପୁଣା, ଛଳାଦୋଚ୍ଛେଷଣା, ପ୍ରସ୍କନ୍ଦ ଓ ସ୍କନ୍ଦିକା ମିଶି ଏହି ଷୋଳଟି ପିଶାଚ ଗୋତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଜାମୁଖା, ବକ୍ରମୁଖା, ପୂରିଣ, ସ୍କନ୍ଦିନ, ବିପାଦଙ୍ଗାରିକା, କୁମ୍ଭପାତ୍ରା ଓ ପ୍ରକୁଣ୍ଡକା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । ଉପଚାରଉଲୂଖଳିକା, ଅନର୍କା, କୁଖଣ୍ଡିକା, ପାଣିପାତ୍ରା, ନୈତୁଣ୍ଡା, ଊର୍ଣ୍ଣାଶା, ନିପୁଣା—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୋତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ସୂଚୀମୁଖା, ଉଚ୍ଛେଷଣାଦା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଗୋତ୍ର ମିଶି ଏହି ଷୋଳଟି କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ପରିବାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂଜ୍ୟ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହି ପିଶାଚମାନେ ଦୃଢ଼ ଓ ଭୟାନକ ଚଳନ-ଚରିତ୍ର ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅନେକ ସନ୍ତାନ ଓ ପ୍ରଜା ଅଛି । ଏହି ପିଶାଚମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଲୌକିକ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ରେ ଲୋମ ଥିବା, ଦାଁତ ଓ ନଖ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର, ଦେହ ଟେଢ଼ା ଓ ମୁହଁ ତଳକୁ ହୋଇଥାଏ । କିଛି ପିଶାଚ ଲୋମହୀନ, କେବଳ ଚର୍ମ ଓ ସିରା ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ସେମାନେ ସେସମେ ଓ ମାଂସ ଖାଇଥାନ୍ତି । ଏହିମାନେ ଟେଢ଼ା ହାତ, ପାଉଁ ଓ ଚଳନ ନେଇ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଟେଢ଼ା ପିଶାଚ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି । ନିତୁଣ୍ଡ ପିଶାଚମାନେ ଲମ୍ବା ଠୁଣ୍ଡ, ଚୋଉଁ ଗା, ଛୋଟ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ ଓ ତଳୁ ଝୁଲିଥିବା ପେଟ ନେଇ ଚିହ୍ନିତ, ସେମାନେ ସେସମେ ଖାଇବାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି । ଅନର୍କ ଓ ମାର୍କ ପିଶାଚମାନେ ବାମନ ଆକୃତି, ବହୁ କଥା କହିଥିବା, ଘୁଡ଼ି ଘୁଡ଼ି ଚାଲିଥିବା, ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଓ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ରୁଚି ନଥିବା । ପାଂଶବ ପିଶାଚମାନେ ଉଁଚ ହାତ, ଲୋମ ଓ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ଦେହରୁ ଧୂଳି ଝଡ଼େଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ଉପବୀର ପିଶାଚମାନେ ଦେହରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଶିରା, ଶୁଷ୍କ ଦେହ, ଦାଢ଼ି ଓ ଚାଲ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ସମାନେ ଶ୍ମଶାନରେ ବସିଥାନ୍ତି । କିଛି ପିଶାଚ ତିକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି, ବଡ଼ ଜିଭ, ଚାଟିବା ଓ ଉଲୂଖଳ ଆକୃତି ଦେହ, ହାତୀ କିମ୍ବା ଉଠ ମତିର ମୁଣ୍ଡ ନେଇ ଏକାନ୍ତ ଓ ଗଠିତ ଦେହ ନେଇ ଥାନ୍ତି । ସୁମ୍ଭପାତ୍ର ପିଶାଚମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭୋଜନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହୀ, ଲୋମଶ, ପିତଳ ରଙ୍ଗର, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଚଳନ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ଦକ୍ଷ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପିଶାଚମାନେ ମୁଁହଁ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫାଟିଥିବା, ଝୁଲିଥିବା ଓଠ, ମୋଟା ନାକ ନେଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି । କିଛି ଦଳ ହାତ ପାଉଁ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଧରାଯାଏ, ବାମନ ଆକୃତି ଓ ତଳକୁ ଦେଖିଥିବା, ଏହିମାନେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଧରନ୍ତି ଓ ସୁତିକା ଗୃହରେ ଯାଆନ୍ତି । କିଛି ପିଶାଚ ପଛକୁ ହାତ ପାଉଁ, ବାମନ ଆକୃତି, ବାୟୁ ବେଗରେ ଚଳନ କରି, ମାଂସ ଭୋଜନ କରନ୍ତି ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ରକ୍ତ ପାନ କରନ୍ତି । କିଛି ନଗ୍ନ, ଘରହୀନ, ଝୁଲିଥିବା କେଶ, ଗଠିତ ଦେହ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍କନ୍ଦିନ ବୋଲି ପରିଚିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ହବିଷ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଷୋଳଟି ପିଶାଚ ଗୋତ୍ର ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏପରି ଦୁଃଖୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଦେଖି କୃପା କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିବା ବର ଦେଇଥିଲେ । ଦିନ ଓ ରାତିର ସଂଧିକ୍ଷଣରେ, ଭଙ୍ଗା, ତ୍ୟାଗା, କିମ୍ବା ଅଲ୍ପ ଲୋକବାସି ଘର ଏମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ । ଯେଉଁ ଘର ଭଙ୍ଗା, ଅପବିତ୍ର, ଅସ୍ପର୍ଶିତ, ମଳିନ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେଠି ଏମାନେ ବସନ୍ତି । ରାଜପଥ, ଗଲି, ଅପବିତ୍ର ଚଉକ, ଦ୍ୱାର, ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର, ଅନାଧିକୃତ ବାଟ ଓ ଜନସମ୍ପ୍ରେଷ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହିମାନେ ବସିଥାନ୍ତି । ରାସ୍ତା, ନଦୀ, ତୀର୍ଥ, ଦେବତାଙ୍କ ଗଛ ଓ ବଡ଼ ପଥରେ ଏହି ପିଶାଚ ନିବାସ କରନ୍ତି । ଯେଉଁ ଲୋକ ଧର୍ମବିହୀନ, ଦେବତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଜୀବିକା କରନ୍ତି, ମିଶ୍ର ଜାତି, କୁଶଳ କାରିଗର ଓ ଶିଳ୍ପୀ, ସେଉଁଠି ଏମାନେ ବସିଥାନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ଅମୃତ ସମାନ ଶକ୍ତି ଥିବା, ଚୋର, ଧୋକାବାଜ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଧନ ଆର୍ଜନ କରିଥିବା, ସେଉଁଠି ଏହି ପିଶାଚ ଓ ଭୂତମାନେ ବସିଥାନ୍ତି । ମଧୁ, ମାଂସ, ଚାଉଳ, ଦହି, ତିଳ ଚୁଣା, ମଦ୍ୟ, ଧୂପ, ହଳଦୀ ଭାତ, ତେଲ, ଗୁଁଡ, ଗୁଁଡ ଭାତ ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି । କଳା ବସ୍ତ୍ର, ଧୂପ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏମାନେ ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ପିଶାଚମାନେ ଗିରିଶ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଉଁଠି ସିଂହ, ବାଘ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ । ଏହି ସହିତ ଚିତ୍ତା, ମାଂସ ଭୋଜୀ ସର୍ପ ଏବଂ ପଞ୍ଚ ଝିଅ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି—ମୀନା, ମାତା, ବୃତ୍ତା, ପରିବୃତ୍ତା, ଅନୁବୃତ୍ତା । ଏହି ଝିଅମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ହଜାର ଦାଂତ ଥିବା ମଗର, ପାଠୀନ, ତାମରା, ରୋହିତ ଓ ମୈନା ଗୋତ୍ରର ଅନେକ ପ୍ରଜା । ଚାରି ପ୍ରକାର ମଗର, ତାଙ୍କ ଛୋଟ ବଡ଼ ପ୍ରଜା, ନିଷ୍କ ଓ ଶିଶୁମାର ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର କଛୁଆ, ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ, ଶଂଖ ଓ ଅନେକ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଏହାପରେ ବେଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବାଉଳି, ମାଛ ଓ ଗୋଙ୍ଗା ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏହିପରି ଶଙ୍ଖ, କଙ୍କଡ଼ା ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଳଚର ଦେଖାଗଲା । ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଜୋକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି । ଏହିପରି ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ପ୍ରଜା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିବର୍ଣ୍ତି ହୋଇଛି ।