ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ, ପ୍ରଚେତା ଦେବତା, ଶ୍ରୀମାନ୍ୟ ବିଶ୍ୱେଦେବଗଣ, ସମଞ୍ଜ, ବିଶ୍ରୁତ, ଯଶ, ଅଜିହ୍ମ, ଏବଂ ଅରିମର୍ଦ୍ଦନ ଦେବତା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହିତ ଅଜୋଷ, ମହାଭାଗ, ଓ ପ୍ରବଳ ଯବୀୟ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ହୋତା ଓ ଯଜ୍ୱା—ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପାରାବତ ଦେବତାମାନେ ଏହି ସମୟର ଦେବତା ଥିଲେ। ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ, ଏହି ୨୪ ଜଣ ଦେବତା ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ‘ବୈଧ’ ନାମରେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ଏହି ଯୁଗର ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ହେଲେ: ୱସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର ଊର୍ଜ, ଷ୍ଟମ୍ଭ, କାଶ୍ୟପ, ଭାର୍ଗବ, ଦ୍ରୋଣ, ଋଷଭ ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରସ। ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଆତ୍ରେୟ, ନିଶ୍ଚଳ, ଏବଂ ପୌଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧାବାନ୍—ଏହିମାନେ ସପ୍ତ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ବୃହଦ୍ଗୁହ ଓ ନବ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନଉପୁତ୍ର—ଏହି ନଉ ଜଣ ସ୍ମରଣୀୟ। ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, ପୁରାଣରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଂଶ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ସପ୍ତ ଋଷି, ମନୁ, ଦେବତା ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ପିତୃମାନେ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରର ମୂଳ; ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଜନସମୂହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା, ଦେବତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପିତୃ; ଏହିପରି ଋଷି ଓ ଦିବ୍ୟସନ୍ତାନମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଷ୍କର୍ଷ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମନୁଙ୍କଠାରୁ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହିପରି ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରର ସାରାଂଶ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଏବଂ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିସ୍ତାର ବୁଝିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋତିରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଚୁର ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖାଯିବା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦେବା ଯାଏଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏବେ ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର, ଅର୍ଥାତ୍ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ, ପାଞ୍ଚଟି ଗୋଷ୍ଠୀ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିବା। ସୁଧାମାନ ଓ ଦେବତାମାନେ, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଅନୁଶାସନମାନେ, ପ୍ରତର୍ଦନ, ଶିବ ଏବଂ ସତ୍ୟମାନେ—ଏହି ୧୨ ଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ମରଣୀୟ। ସତ୍ୟ, ଧୃତି, ଦମ, ଦାନ୍ତ, କ୍ଷମା, କ୍ଷାମ, ଧୃତି, ଶୁଚି, ଈଶୋର୍ଜ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଵପୁଷ୍ମାନ—ଏହି ୧୨ ଜଣ ସୁଧାମାନ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସହସ୍ରଧାରା, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ଶମିତାର, ବୃହଦ୍ବସୁ, ବିଶ୍ୱଧା, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ମନସ୍ୱନ୍ତ, ବିରାଡ଼୍ୟଶ ଏହିମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେବତା। ଜ୍ୟୋତି, ବିଭାବ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ, ବଂଶକାରିଣୀ; ଦେବତା ବସୁଧିଷ୍ଣ, ବିବସ୍ୱସୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଦିନକ୍ରତୁ, ସୁଧର୍ମା, ଧୃତବର୍ମା, ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାନୁଭାବମାନେ; କେତୁମାନ—ଏମାନେ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ହଂସ୍ସ୍ୱର, ଅହିହା, ପ୍ରତର୍ଦନ, ଯଶସ୍କର, ସୁଦାନ, ବସୁଦାନ, ସୁମଞ୍ଜସ, ଓ ବିଷାବ—ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଜନ୍ତୁବାହ, ଯତି, ସୁବିତ୍ତ, ସୁନୟ—ଏମାନେ ଶିବ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏହି ୧୨ ଜଣ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ। ଏବେ ସତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ: ଦିକ୍ପତି, ବାକ୍ପତି, ବିଶ୍ୱ, ଶମ୍ଭୁ, ସ୍ୱମୃଡିକ, ଅଧିପ, ବର୍ଚ୍ଛୋଧା, ମୁହ୍ୟସର୍ବଶ, ବାସବ, ସଦାଶ୍ୱ, କ୍ଷେମାନନ୍ଦ—ଏହିମାନେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ୧୨ ଜଣ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଏହି ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ୧୩ ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ଅଜ, ପରଶୁ, ଦିବ୍ୟ, ଦିବ୍ୟଔଷଧି, ନୟ, ଦେବାନୁଜ, ଅପ୍ରତିମ, ମହୋତ୍ସାହ, ଉଶିଜ, ବିନୀତ, ସୁକେତୁ, ସୁମିତ୍ର, ସୁବଳ, ଶୁଚି—ଏମାନେ ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରର କ୍ଷତ୍ରିୟ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିଲେ। ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ସୃଷ୍ଟି ଏପରି ଥିଲା; ଏବେ ତାମସ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗର କଥା ଶୁଣ। ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତର, ତାମସ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ, ସତ୍ୟ, ସ୍ୱରୂପ, ସୁଧି ଓ ଚାରି ହରିଗୋଷ୍ଠୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପୌଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୀର୍ଷ୍ୟଣ୍ୟ ଏବଂ ତାମା ଅଷ୍ଟମ ଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ ଶିବି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସତ୍ୟପ୍ରାଣ ଦେବତାମାନେ ଏକଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ସେ ସମୟର ସପ୍ତ ଋଷି ହେଲେ: କାବ୍ୟ, ହର୍ଷ, କାଶ୍ୟପ, ପୃଥୁ, ଆତ୍ରେୟ, ଅଗ୍ନି, ଜ୍ୟୋତିର୍ଧାମା, ଭାର୍ଗବ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପୌଲହ, ବନପୀଠ, ଗୋତ୍ର ବସିଷ୍ଠ, ଚୈତ୍ର, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଋଷି ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ତାମସ ମନୁଙ୍କ ୧୧ ପୁତ୍ର ଥିଲେ: ଜନୁବଣ୍ଡ, ଶାନ୍ତି, ନର, ଖ୍ୟାତି, ଭୟ, ପ୍ରିୟଭୃତ୍ୟ, ଅବକ୍ଷି, ପୃଷ୍ଠଲୋଢ଼, ଦୃଢ଼ୋଦ୍ୟତ, ଋତ, ଓ ଋତବନ୍ଧୁ। ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତର, ଚାରିଷ୍ଣବ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ, ଦେବତାଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏମାନେ ହେଲେ: ଅମୃତ, ଭାଭୂତରଜ, ବିକୁଣ୍ଠ, ଏବଂ ସୁମେଧ; ଏହିମାନେ ଚାରିଷ୍ଣୁ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଶୁଭ ପୁତ୍ର। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚୌଦ ଏବଂ ଚାରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିଲେ। ସ୍ୱତ୍ର, ବିପ୍ରେଗ୍ନି, ଭାସ, ସ୍ୱ, ପ୍ରତ୍ୟେତି, ସ୍ଠାମୃତ, ସୁମତି, ବାବିରାବ, ବାଚିନୋଦ, ଏବଂ ଶ୍ରବସ୍—ଏହିମାନେ ଅମୃତାଭାସ ଭାବେ ଚୌଦ ଜଣ ଦେବତା। ପ୍ରଭିରାଶୀ, ବାଦ, ପ୍ରାଶ—ଏହିମାନେ ଚୌଦ ଜଣ ଅମୃତାଭାସ ଦେବତା ଭାବେ ଚାରିଷ୍ଣବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପରିଚିତ। ମତି, ସୁମତି, ଋତ, ସତ୍ୟ, ଆବୃତି, ବିବୃତି, ମଦ, ବିନୟ—ଏମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ। ଜେତା, ଜିଷ୍ଣୁ, ସହ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଶ୍ରବସ୍—ଏହିମାନେ ଭାଭୂତରଜ ଭିତରେ ଖ୍ୟାତ। ବୃଷଭେତ୍ତା, ଜୟ, ଭୀମ, ଶୁଚି, ଦାନ୍ତ, ଯଶ, ଦମ, ନାଥ, ବିଦ୍ୱାନ, ଅଜେୟ, କୃଶ, ଗୌର, ଧ୍ରୁବ—ଏମାନେ ବିକୁଣ୍ଠ ଦେବତା; ଏବେ ସୁମେଧମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଶୁଣ। ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁ ଓ ପ୍ରଜାମାନେ ଏକ ପରେ ଏକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବିବରଣୀ ପୌରାଣିକ କଥାରେ ଅମୂଲ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି।