वायुपुराणम्

करम्भवालुकायाञ्च असिपत्रवने तथा। शिलासम्पेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः ।। ५६.

करंभाच्या वाळूत, असिपत्र नावाच्या वनात आणि मोठ्या दगडांनी चिरडले जात, हे सर्व त्यांच्या स्वतःच्या कर्मामुळे फेकले जातात.

तत्र स्थानानि तेषां वै दुःखानामप्यनाकवत्। तेषां लोकान्तरस्थानां विविधैर्नामगोत्रतः ।। ५६.

त्या ठिकाणी त्यांच्या यातना अगणित आहेत, आणि इतर लोकांत राहणाऱ्या त्या जीवांना वेगवेगळ्या नावांनी आणि कुळांनी ओळखले जाते.

भूम्यापसव्यदर्भेषु दत्त्वा पिण्डत्रयन्तु वै। पति तांस्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठिताः ।। ५६.

पृथ्वीवर, डाव्या बाजूला दर्भावर, जेव्हा तीन पिंड अर्पण केले जातात, तेव्हा पती त्या मृतांना त्यांच्या ठिकाणी तृप्त करतो.

अप्राप्ता यातनास्थानं सृष्टा ये भुवि पञ्चधा। पश्चादिस्थावरान्तेषु भूतानां तेषु कर्मसु ।। ५६.

जे अद्याप यातना मिळविण्याच्या ठिकाणी पोहोचले नाहीत, ते पृथ्वीवर पाच प्रकारे निर्माण होतात आणि स्थावर-जंगम जीवांच्या कर्मानुसार त्यात राहतात.

नानारूपासु जातीषु तिर्यग्योनिषु चातिषु। यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु। तस्मिस्तस्मिंस्तदाहारं श्राद्धदत्तोपतिष्ठति ।। ५६.

नानाविध जन्मांत, पशूंच्या गर्भात किंवा इतर कोणत्याही रूपात, त्या-त्या गर्भात त्यांना जो अन्न मिळतो, तोच श्राद्धात दिलेला अन्न त्यांच्यापर्यंत पोहोचतो.

काले न्यायागतं पात्रं विधिना प्रतिपादितम्। प्राप्नोत्यन्नं यथा दत्तं बन्धुर्यत्रावतिष्ठते ।। ५६.

योग्य वेळी, विधीपूर्वक नेमलेल्या पात्रात जसे अन्न दिले जाते, तसेच ते त्या नातलगाच्या ठिकाणी पोहोचते.

यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम्। तथा श्राद्धे तदिष्टानां मन्त्रः प्रापयते पितॄन् ।। ५६.

जसे हरवलेल्या गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढते, तसे श्राद्धातील मंत्र इच्छित पितरांना पोहोचवतो.

एवं ह्यविकलं श्राद्धं श्राद्धदत्तन्तु मन्त्रतः। सनत्कुमारः प्रोवाच पश्यन् दिव्येन चक्षुषा। गतागतिज्ञः प्रेतानां मन्त्रः प्रापयते पितॄन् ।। ५६.

अशा प्रकारे, दोषरहित श्राद्ध आणि मंत्राने दिलेले अर्पण, सनत्कुमाराने दिव्य दृष्टीने पाहून सांगितले; तो मंत्र, मृतांच्या येण्या-जाण्याचे ज्ञान असलेला, पितरांना पोहोचवतो.

बह्वीकास्वोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः। कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्राय शर्वरी ।। ५६.

बहुविका, अश्व, उष्मप आणि दिवाकीर्त्य नावाने जे ओळखले जातात, त्यांच्यासाठी कृष्णपक्ष म्हणजे दिवस आणि शुक्लपक्ष म्हणजे रात्र असते.

इत्ये ते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै। ऋतार्त्तवा अनेके तु अन्योन्यपितरः स्मृताः ।। ५६.

असे हे पितर म्हणजेच देव, आणि देव हेच पितर; काही ऋतूनुसार आहेत, तर काही एकमेकांचे पितर मानले जातात.

एते तु पितरो देवा मानुषाः पितरश्च ये। प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्रद्धायुक्तेन कर्मणा ।। ५६.

हे पितर देवही आहेत आणि जे मानवी पितर आहेत, तेही; जेव्हा ते प्रसन्न होतात, तेव्हा श्रद्धेने केलेल्या कर्मामुळे तृप्त होतात.

इत्येवं पितरः प्रोक्ताः पिदॄणां सोमपायिनाम्। एतत् पितृमतत्वं हि पुराणे निश्चयो मतः ।। ५६.

अशा प्रकारे, सोमपान करणारे पितर सांगितले गेले; हेच पितृतत्त्व आहे, असे पुराणात निश्चित मानले आहे.

इत्यर्कपितृ सोमानामैलस्य च समागमः। सुधामृतस्य चावाप्तिः पितॄणाञ्चैव तर्पणम् ।। ५६.

अशा प्रकारे, सूर्य आणि सोम पितरांचा संगम, अमृताची प्राप्ती आणि पितरांचे तर्पण सांगितले आहे.

पूर्णिमावास्ययोः कालः पितॄणां स्थानमेव च। समासात्कीर्त्तितस्तुभ्यमेष सर्गः सनातनः ।। ५६.

पूर्णिमा आणि अमावस्येचा काळ, तसेच पितरांचे स्थान, तुला संक्षिप्तपणे सांगितले; हा सनातन सृष्टीचा भाग आहे.

वैश्वरूप्यन्तु सर्वस्य कथित़ञ्चैकदेशिकम्। न शक्यं परिसङ्ख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता ।। ५६.

सर्वांचा वैश्विक रूप आणि त्याचा एक भाग तुला सांगितला; हे पूर्णपणे सांगता येणार नाही, पण जो सुख-समृद्धी इच्छितो, त्याने यावर श्रद्धा ठेवावी.

स्वायम्भुवस्य हीत्येष सर्गः क्रान्तो मयात्र वै। विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम् ।। ५६.

स्वायंभुवाच्या या सृष्टीची मी येथे सविस्तर आणि क्रमाने कथा सांगितली; आता यापेक्षा अजून काय सांगू?

चतुर्युगानि यान्यासन् पूर्वं स्वायम्भुवेऽन्तरे । तेषां निसर्गं तत्त्वञ्च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात् ।। ५७.

स्वायंभुवाच्या काळात जी चार युगे होती, त्यांची उत्पत्ती आणि खरा अर्थ मला विस्ताराने ऐकायचा आहे.

पृथिव्यादिप्रसङ्गेन यन्मया प्रागुदाहृतम्। तेषाञ्चतुर्युगं ह्येतत् प्रवक्ष्यामि निबोधत ।। ५७.

पृथ्वी वगैरे विषयांच्या संदर्भात मी आधी जे सांगितलं, त्यातली चार युगं मी आता तुला समजावून सांगतो; लक्ष देऊन ऐक.

सङ्ख्ययेह प्रसङ्ख्याय विस्ताराच्चैव सर्वशः। युगञ्च युगभेदञ्च युगधर्मन्तथैव च ।। ५७.

इथे मी युगांची मोजणी, त्यांचे प्रकार आणि प्रत्येक युगाची वैशिष्ट्यं सविस्तर सांगणार आहे.

युगसन्ध्यंशकञ्चैव युगसन्धानमेव च। षट्‌प्रकारयुगाख्यानां प्रवक्ष्यामीह तत्त्वतः ।। ५७.

युगांची संध्या, संधीचे भाग आणि युगांची सहा प्रकारची माहिती मी इथे खरीखुरी सांगतो.

लौकिकेन प्रमाणेन विबुद्धोऽब्दस्तु मानुषः। तेनाब्देन प्रसङ्ख्याय वक्ष्यामीह चतुर्युगम् ।। ५७.५ . निमेषकालः काष्ठा च कलाश्चापि मुहूर्त्तकाः। निमेषकालतुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरञ्चयत् ।। ५७.

सामान्य माणसांच्या मोजमापानुसार एक वर्ष म्हणजे मानवी वर्ष मानलं जातं. त्या वर्षावरून मी आता चार युगांची मोजणी सांगतो. निमेषाचा काळ, काष्ठा, कला आणि मुहूर्त — यामध्ये निमेषाएवढ्या वेळेला लघ्वाक्षर म्हणतात, हे जाणून ठेव.

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत् कलास्ताः। त्रिंशत् कलाश्चैव भवेन्मुहूर्त्तास्तत्र्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते ।। ५७.

पंधरा निमेष म्हणजे एक काष्ठा, तीस काष्ठा म्हणजे एक कला, तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त, आणि असे तीस मुहूर्त मिळून एक दिवस-रात्र पूर्ण होते.

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषदैविके। तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्प्यते ।। ५७.

सूर्य दिवस-रात्र मानवी आणि दैवी अशा दोन भागांत विभागतो; त्यात दिवस म्हणजे कर्म करण्याचा काळ आणि रात्र म्हणजे झोपेसाठी असते.

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः। कृष्ण पक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ।। ५७.

पितरांसाठी एक महिना म्हणजे एक दिवस-रात्र असते; त्यात कृष्णपक्ष म्हणजे त्यांचा दिवस आणि शुक्लपक्ष म्हणजे झोपेसाठी रात्र असते.

त्रिंशच्च मानुषा मासाः पित्र्यो मासश्च स स्मृतः। शतानि त्रीणि मासानां षष्टया चाप्यधिकानि वै। पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते ।। ५७.

तीस मानवी महिने म्हणजे पितरांचा एक महिना मानला जातो; तीनशे साठ आणि त्यावर साठ असे एकूण चारशे वीस महिने मिळून पितरांचा एक वर्ष होतो, हे मानवी मोजमापाने सांगितलं आहे.

मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् । पिदॄणां त्रीणि वर्षाणि सङ्खयातानीह तानि वै। चत्वार श्चाधिका मासाः पित्रे चैवेह कीर्त्तिताः ।। ५७.

मानवी मापानुसार शंभर वर्षं म्हणजे पितरांसाठी तीन वर्षं आणि त्यावर चार महिने असे इथे पितरांसाठी सांगितले आहेत.

लोकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः। एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रेऽस्मिन् निश्वयो मतः ।। ५७.

सामान्य मापानुसार जे मानवी वर्ष मानलं जातं, ते या शास्त्रात एक दैवी दिवस-रात्र मानलं जातं.

दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ।। ५७.

दैवी वर्ष दोन भागांत विभागलं जातं — त्यात दिवस म्हणजे उत्तरायण आणि रात्र म्हणजे दक्षिणायण.

ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसङ्खयाते तयोः पुनः। त्रिंशच्च तानि वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः ।। ५७.

जे दैवी दिवस-रात्र मोजले जातात, त्यापैकी तीस मिळून एक दैवी महिना बनतो.