वायुपुराणम्

अन्ते च नैव सीदन्ति श्रद्धायुक्तेन कर्मणा। ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया च वै ।। ५६.

शेवटी, श्रद्धायुक्त कर्म, ब्रह्मचर्य, तप, यज्ञ आणि संतती यामुळे ते कधीही अधःपाताला जात नाहीत.

श्रद्धया विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा। कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्या देवपातनात् ।। ५६.

श्रद्धा, विद्या आणि दान—या सात प्रकारांनी, जे या कर्मात मग्न असतात, ते देवांच्या कृपेने त्या अवस्थेला पोहोचतात.

देवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मकैः सोमपायकैः। स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृमन्तमुपासते ।। ५६.

त्या देवांबरोबर आणि सूक्ष्म, सोमपान करणाऱ्या पितरांबरोबर, स्वर्गात गेलेले लोक आकाशात आनंद करतात आणि पितृराजाची सेवा करतात.

प्रजावतां प्रशंसैव स्मृता सिद्धा क्रियावताम्। तेषां निवापदत्तान्नं तत्कुलीनैश्च बान्धवैः ।। ५६.

ज्यांना संतती आहे, अशांमध्ये सिद्ध लोकांचे कौतुक केले जाते; त्यांना अन्न त्यांच्या स्वतःच्या कुटुंबीयांकडून आणि नातेवाईकांकडून मिळते.

मासं श्राद्धभुजस्तृप्ति लभन्ते सोमलौकिकाः। एते मनुष्याः पितरो मासि श्राद्ध भुजस्तु ते ।। ५६.

मासभर श्राद्धाचे अन्न घेणारे, सोमलोकातील पितर तृप्ती मिळवतात. हेच ते मानवांचे पितर आहेत, जे मासिक श्राद्धाचे भागीदार असतात.

तेभ्योऽपरे तु ये चान्ये सङ्कीर्णाः कर्मयोनिषु। भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः ।। ५६.

पण जे इतर, कर्म आणि जन्माने मिश्र आहेत, जे आश्रमधर्मातून खाली पडले आहेत, आणि ज्यांना स्वधा-स्वाहा यांचा लाभ नाही—

भिन्नदेहा दुरात्मनः प्रेतभूता यमक्षये। स्वकर्माण्येव शोचन्ति यातनास्थानमागताः ।। ५६.

शरीरापासून वेगळे, वाईट मनाचे, प्रेत आणि भूत म्हणून यमाच्या ठिकाणी, ते स्वतःच्या कर्मावर शोक करतात, यातना भोगण्याच्या स्थळी पोहोचतात.

दीर्घायुषोऽतिशुष्काश्च विवर्णाश्च विवाससः। क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्ति इतस्ततः ।। ५६.

ते दीर्घायुषी, फारच सुकलेले, रंग उडालेले आणि वस्त्रहीन असतात; भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन इकडेतिकडे भटकतात.

सरित्सरस्तडागानि वापिश्चैव जलेप्सवः। परान्नानि च लिप्सन्ते कम्पमानास्ततस्ततः ।। ५६.

पाणी मिळावे म्हणून ते नद्या, तळी, सरोवरे आणि विहिरी शोधतात; दुसऱ्यांचे अन्न मिळावे म्हणून ते थरथरत, जागोजागी भटकतात.

स्थानेषु पाच्यमानाश्च यातायातेषु तेषु वै। शाल्मलौ वैतरण्याञ्च कुम्भीपाकेषु तेषु च ।। ५६.

जे लोक शाल्मलीच्या जंगलात, वैतरणी नदीत आणि कुंभीपाक या नरकांत, वेगवेगळ्या ठिकाणी, पुन्हा पुन्हा जात येत, आपल्या पापांमुळे भाजले जातात.

करम्भवालुकायाञ्च असिपत्रवने तथा। शिलासम्पेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः ।। ५६.

करंभाच्या वाळूत, असिपत्र नावाच्या वनात आणि मोठ्या दगडांनी चिरडले जात, हे सर्व त्यांच्या स्वतःच्या कर्मामुळे फेकले जातात.

तत्र स्थानानि तेषां वै दुःखानामप्यनाकवत्। तेषां लोकान्तरस्थानां विविधैर्नामगोत्रतः ।। ५६.

त्या ठिकाणी त्यांच्या यातना अगणित आहेत, आणि इतर लोकांत राहणाऱ्या त्या जीवांना वेगवेगळ्या नावांनी आणि कुळांनी ओळखले जाते.

भूम्यापसव्यदर्भेषु दत्त्वा पिण्डत्रयन्तु वै। पति तांस्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठिताः ।। ५६.

पृथ्वीवर, डाव्या बाजूला दर्भावर, जेव्हा तीन पिंड अर्पण केले जातात, तेव्हा पती त्या मृतांना त्यांच्या ठिकाणी तृप्त करतो.

अप्राप्ता यातनास्थानं सृष्टा ये भुवि पञ्चधा। पश्चादिस्थावरान्तेषु भूतानां तेषु कर्मसु ।। ५६.

जे अद्याप यातना मिळविण्याच्या ठिकाणी पोहोचले नाहीत, ते पृथ्वीवर पाच प्रकारे निर्माण होतात आणि स्थावर-जंगम जीवांच्या कर्मानुसार त्यात राहतात.

नानारूपासु जातीषु तिर्यग्योनिषु चातिषु। यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु। तस्मिस्तस्मिंस्तदाहारं श्राद्धदत्तोपतिष्ठति ।। ५६.

नानाविध जन्मांत, पशूंच्या गर्भात किंवा इतर कोणत्याही रूपात, त्या-त्या गर्भात त्यांना जो अन्न मिळतो, तोच श्राद्धात दिलेला अन्न त्यांच्यापर्यंत पोहोचतो.

काले न्यायागतं पात्रं विधिना प्रतिपादितम्। प्राप्नोत्यन्नं यथा दत्तं बन्धुर्यत्रावतिष्ठते ।। ५६.

योग्य वेळी, विधीपूर्वक नेमलेल्या पात्रात जसे अन्न दिले जाते, तसेच ते त्या नातलगाच्या ठिकाणी पोहोचते.

यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम्। तथा श्राद्धे तदिष्टानां मन्त्रः प्रापयते पितॄन् ।। ५६.

जसे हरवलेल्या गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढते, तसे श्राद्धातील मंत्र इच्छित पितरांना पोहोचवतो.

एवं ह्यविकलं श्राद्धं श्राद्धदत्तन्तु मन्त्रतः। सनत्कुमारः प्रोवाच पश्यन् दिव्येन चक्षुषा। गतागतिज्ञः प्रेतानां मन्त्रः प्रापयते पितॄन् ।। ५६.

अशा प्रकारे, दोषरहित श्राद्ध आणि मंत्राने दिलेले अर्पण, सनत्कुमाराने दिव्य दृष्टीने पाहून सांगितले; तो मंत्र, मृतांच्या येण्या-जाण्याचे ज्ञान असलेला, पितरांना पोहोचवतो.

बह्वीकास्वोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः। कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्राय शर्वरी ।। ५६.

बहुविका, अश्व, उष्मप आणि दिवाकीर्त्य नावाने जे ओळखले जातात, त्यांच्यासाठी कृष्णपक्ष म्हणजे दिवस आणि शुक्लपक्ष म्हणजे रात्र असते.

इत्ये ते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै। ऋतार्त्तवा अनेके तु अन्योन्यपितरः स्मृताः ।। ५६.

असे हे पितर म्हणजेच देव, आणि देव हेच पितर; काही ऋतूनुसार आहेत, तर काही एकमेकांचे पितर मानले जातात.

एते तु पितरो देवा मानुषाः पितरश्च ये। प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्रद्धायुक्तेन कर्मणा ।। ५६.

हे पितर देवही आहेत आणि जे मानवी पितर आहेत, तेही; जेव्हा ते प्रसन्न होतात, तेव्हा श्रद्धेने केलेल्या कर्मामुळे तृप्त होतात.

इत्येवं पितरः प्रोक्ताः पिदॄणां सोमपायिनाम्। एतत् पितृमतत्वं हि पुराणे निश्चयो मतः ।। ५६.

अशा प्रकारे, सोमपान करणारे पितर सांगितले गेले; हेच पितृतत्त्व आहे, असे पुराणात निश्चित मानले आहे.

इत्यर्कपितृ सोमानामैलस्य च समागमः। सुधामृतस्य चावाप्तिः पितॄणाञ्चैव तर्पणम् ।। ५६.

अशा प्रकारे, सूर्य आणि सोम पितरांचा संगम, अमृताची प्राप्ती आणि पितरांचे तर्पण सांगितले आहे.

पूर्णिमावास्ययोः कालः पितॄणां स्थानमेव च। समासात्कीर्त्तितस्तुभ्यमेष सर्गः सनातनः ।। ५६.

पूर्णिमा आणि अमावस्येचा काळ, तसेच पितरांचे स्थान, तुला संक्षिप्तपणे सांगितले; हा सनातन सृष्टीचा भाग आहे.

वैश्वरूप्यन्तु सर्वस्य कथित़ञ्चैकदेशिकम्। न शक्यं परिसङ्ख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता ।। ५६.

सर्वांचा वैश्विक रूप आणि त्याचा एक भाग तुला सांगितला; हे पूर्णपणे सांगता येणार नाही, पण जो सुख-समृद्धी इच्छितो, त्याने यावर श्रद्धा ठेवावी.

स्वायम्भुवस्य हीत्येष सर्गः क्रान्तो मयात्र वै। विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम् ।। ५६.

स्वायंभुवाच्या या सृष्टीची मी येथे सविस्तर आणि क्रमाने कथा सांगितली; आता यापेक्षा अजून काय सांगू?

चतुर्युगानि यान्यासन् पूर्वं स्वायम्भुवेऽन्तरे । तेषां निसर्गं तत्त्वञ्च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात् ।। ५७.

स्वायंभुवाच्या काळात जी चार युगे होती, त्यांची उत्पत्ती आणि खरा अर्थ मला विस्ताराने ऐकायचा आहे.

पृथिव्यादिप्रसङ्गेन यन्मया प्रागुदाहृतम्। तेषाञ्चतुर्युगं ह्येतत् प्रवक्ष्यामि निबोधत ।। ५७.

पृथ्वी वगैरे विषयांच्या संदर्भात मी आधी जे सांगितलं, त्यातली चार युगं मी आता तुला समजावून सांगतो; लक्ष देऊन ऐक.

सङ्ख्ययेह प्रसङ्ख्याय विस्ताराच्चैव सर्वशः। युगञ्च युगभेदञ्च युगधर्मन्तथैव च ।। ५७.

इथे मी युगांची मोजणी, त्यांचे प्रकार आणि प्रत्येक युगाची वैशिष्ट्यं सविस्तर सांगणार आहे.