वायुपुराणम्

सम्पूर्णमण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते। यस्मादाप्यायते सोमः पञ्चदश्यान्तु पूर्णिमा ।। ५६.

पूर्ण गोल असलेला तेजस्वी चंद्र ग्रहणाला येतो; कारण सोम वाढतो आणि पंधराव्या दिवशी पूर्णिमा येते.

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात्। तस्मात् कला पञ्चदशी सोमे नास्ति तु षोडशी। तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्यां महाक्षयः ।। ५६.

दहा आणि पाच अशा क्रमाने, दिवसागणिक चंद्राच्या कला वाढतात. त्यामुळे पंधराव्या दिवशी चंद्राला सोळावी कला उरत नाही. म्हणून पंधराव्या दिवशी चंद्राचा मोठा क्षय होतो.

इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः। आर्त्तवा ऋतवो यस्मात्ते देवा भावयन्ति च ।। ५६.

हे पितर म्हणजे सोमपान करणारे देव आहेत, जे सोम वाढवतात. त्यांना 'ऋतूजन्य' म्हणतात, कारण देव त्यांना ऋतूंमधून पोसतात.

अतः पितॄन् प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये। तेषां गतिञ्च सत्त्वञ्च गतिं श्राद्धस्य चैव हि ।। ५६.

आता मी त्या पितरांविषयी सांगतो, जे मासिक श्राद्धाचे भागीदार आहेत, त्यांचा मार्ग, स्वभाव आणि श्राद्धाचा प्रवास देखील.

न मृतानां गतिः शक्या विज्ञातुं पुनरागतिः। तपसापि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा ।। ५६.

मृतांच्या मार्गाची आणि त्यांच्या परत येण्याची माहिती कोणालाही मिळू शकत नाही, अगदी मोठ्या तपानेही नाही; मग माणसाच्या डोळ्यांनी तर शक्यच नाही.

श्राद्धदेवान् पिदॄनेतान् पितरो लौकिकाः स्मृताः। देवाः सौम्याश्च यज्वानः सर्वे चैव ह्ययोनिजाः ।। ५६.

श्राद्धाचे देव आणि पितर हे लौकिक पितर मानले जातात. देव कोमल आणि यज्ञ करणारे आहेत, आणि सर्वजण गर्भातून जन्मलेले नाहीत.

देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान् भावयन्त्युत। मनुष्याः पितरश्चैव तेभ्योऽन्ये लौकिकाः स्मृताः ।। ५६.

ते सर्व देव हेच पितर आहेत, आणि देव त्यांना पोसतात. माणसे आणि त्यांचे पितर वेगळे आणि लौकिक मानले जातात.

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। यज्वानो ये तु सोमे न सोमवन्तस्तु ते स्मृताः ।। ५६.

वडील, आजोबा आणि पणजोबा—जे सोमयुक्त यज्ञ करतात, त्यांनाच असे पितर मानले जाते; पण जे सोमाशिवाय आहेत, त्यांना तसे मानले जात नाही.

ये यज्वानः स्मृतास्तेषां ते वै बर्हिषदः स्मृताः। कर्मस्वेतेषु युक्तास्ते तृप्यन्त्यादेहसम्भवात् ।। ५६.

त्यांच्यात जे यज्ञ करणारे म्हणून ओळखले जातात, त्यांना 'बर्हिषद' म्हणतात. ते आपल्या कर्मात मग्न असतात आणि देह नसतानाही तृप्त होतात.

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो याज्ययाजिनः। ये वाप्याश्रमधर्मेण प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः ।। ५६.

त्यांच्यात जे 'अग्निष्वात्त' म्हणून ओळखले जातात, ते यज्ञ करणारे आहेत—मुख्य आणि गौण यज्ञ करणारे, तसेच आश्रमधर्म पाळून शेवटी स्थिर झालेले.

अन्ते च नैव सीदन्ति श्रद्धायुक्तेन कर्मणा। ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया च वै ।। ५६.

शेवटी, श्रद्धायुक्त कर्म, ब्रह्मचर्य, तप, यज्ञ आणि संतती यामुळे ते कधीही अधःपाताला जात नाहीत.

श्रद्धया विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा। कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्या देवपातनात् ।। ५६.

श्रद्धा, विद्या आणि दान—या सात प्रकारांनी, जे या कर्मात मग्न असतात, ते देवांच्या कृपेने त्या अवस्थेला पोहोचतात.

देवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मकैः सोमपायकैः। स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृमन्तमुपासते ।। ५६.

त्या देवांबरोबर आणि सूक्ष्म, सोमपान करणाऱ्या पितरांबरोबर, स्वर्गात गेलेले लोक आकाशात आनंद करतात आणि पितृराजाची सेवा करतात.

प्रजावतां प्रशंसैव स्मृता सिद्धा क्रियावताम्। तेषां निवापदत्तान्नं तत्कुलीनैश्च बान्धवैः ।। ५६.

ज्यांना संतती आहे, अशांमध्ये सिद्ध लोकांचे कौतुक केले जाते; त्यांना अन्न त्यांच्या स्वतःच्या कुटुंबीयांकडून आणि नातेवाईकांकडून मिळते.

मासं श्राद्धभुजस्तृप्ति लभन्ते सोमलौकिकाः। एते मनुष्याः पितरो मासि श्राद्ध भुजस्तु ते ।। ५६.

मासभर श्राद्धाचे अन्न घेणारे, सोमलोकातील पितर तृप्ती मिळवतात. हेच ते मानवांचे पितर आहेत, जे मासिक श्राद्धाचे भागीदार असतात.

तेभ्योऽपरे तु ये चान्ये सङ्कीर्णाः कर्मयोनिषु। भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः ।। ५६.

पण जे इतर, कर्म आणि जन्माने मिश्र आहेत, जे आश्रमधर्मातून खाली पडले आहेत, आणि ज्यांना स्वधा-स्वाहा यांचा लाभ नाही—

भिन्नदेहा दुरात्मनः प्रेतभूता यमक्षये। स्वकर्माण्येव शोचन्ति यातनास्थानमागताः ।। ५६.

शरीरापासून वेगळे, वाईट मनाचे, प्रेत आणि भूत म्हणून यमाच्या ठिकाणी, ते स्वतःच्या कर्मावर शोक करतात, यातना भोगण्याच्या स्थळी पोहोचतात.

दीर्घायुषोऽतिशुष्काश्च विवर्णाश्च विवाससः। क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्ति इतस्ततः ।। ५६.

ते दीर्घायुषी, फारच सुकलेले, रंग उडालेले आणि वस्त्रहीन असतात; भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन इकडेतिकडे भटकतात.

सरित्सरस्तडागानि वापिश्चैव जलेप्सवः। परान्नानि च लिप्सन्ते कम्पमानास्ततस्ततः ।। ५६.

पाणी मिळावे म्हणून ते नद्या, तळी, सरोवरे आणि विहिरी शोधतात; दुसऱ्यांचे अन्न मिळावे म्हणून ते थरथरत, जागोजागी भटकतात.

स्थानेषु पाच्यमानाश्च यातायातेषु तेषु वै। शाल्मलौ वैतरण्याञ्च कुम्भीपाकेषु तेषु च ।। ५६.

जे लोक शाल्मलीच्या जंगलात, वैतरणी नदीत आणि कुंभीपाक या नरकांत, वेगवेगळ्या ठिकाणी, पुन्हा पुन्हा जात येत, आपल्या पापांमुळे भाजले जातात.

करम्भवालुकायाञ्च असिपत्रवने तथा। शिलासम्पेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः ।। ५६.

करंभाच्या वाळूत, असिपत्र नावाच्या वनात आणि मोठ्या दगडांनी चिरडले जात, हे सर्व त्यांच्या स्वतःच्या कर्मामुळे फेकले जातात.

तत्र स्थानानि तेषां वै दुःखानामप्यनाकवत्। तेषां लोकान्तरस्थानां विविधैर्नामगोत्रतः ।। ५६.

त्या ठिकाणी त्यांच्या यातना अगणित आहेत, आणि इतर लोकांत राहणाऱ्या त्या जीवांना वेगवेगळ्या नावांनी आणि कुळांनी ओळखले जाते.

भूम्यापसव्यदर्भेषु दत्त्वा पिण्डत्रयन्तु वै। पति तांस्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठिताः ।। ५६.

पृथ्वीवर, डाव्या बाजूला दर्भावर, जेव्हा तीन पिंड अर्पण केले जातात, तेव्हा पती त्या मृतांना त्यांच्या ठिकाणी तृप्त करतो.

अप्राप्ता यातनास्थानं सृष्टा ये भुवि पञ्चधा। पश्चादिस्थावरान्तेषु भूतानां तेषु कर्मसु ।। ५६.

जे अद्याप यातना मिळविण्याच्या ठिकाणी पोहोचले नाहीत, ते पृथ्वीवर पाच प्रकारे निर्माण होतात आणि स्थावर-जंगम जीवांच्या कर्मानुसार त्यात राहतात.

नानारूपासु जातीषु तिर्यग्योनिषु चातिषु। यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु। तस्मिस्तस्मिंस्तदाहारं श्राद्धदत्तोपतिष्ठति ।। ५६.

नानाविध जन्मांत, पशूंच्या गर्भात किंवा इतर कोणत्याही रूपात, त्या-त्या गर्भात त्यांना जो अन्न मिळतो, तोच श्राद्धात दिलेला अन्न त्यांच्यापर्यंत पोहोचतो.

काले न्यायागतं पात्रं विधिना प्रतिपादितम्। प्राप्नोत्यन्नं यथा दत्तं बन्धुर्यत्रावतिष्ठते ।। ५६.

योग्य वेळी, विधीपूर्वक नेमलेल्या पात्रात जसे अन्न दिले जाते, तसेच ते त्या नातलगाच्या ठिकाणी पोहोचते.

यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम्। तथा श्राद्धे तदिष्टानां मन्त्रः प्रापयते पितॄन् ।। ५६.

जसे हरवलेल्या गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढते, तसे श्राद्धातील मंत्र इच्छित पितरांना पोहोचवतो.

एवं ह्यविकलं श्राद्धं श्राद्धदत्तन्तु मन्त्रतः। सनत्कुमारः प्रोवाच पश्यन् दिव्येन चक्षुषा। गतागतिज्ञः प्रेतानां मन्त्रः प्रापयते पितॄन् ।। ५६.

अशा प्रकारे, दोषरहित श्राद्ध आणि मंत्राने दिलेले अर्पण, सनत्कुमाराने दिव्य दृष्टीने पाहून सांगितले; तो मंत्र, मृतांच्या येण्या-जाण्याचे ज्ञान असलेला, पितरांना पोहोचवतो.

बह्वीकास्वोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः। कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्राय शर्वरी ।। ५६.

बहुविका, अश्व, उष्मप आणि दिवाकीर्त्य नावाने जे ओळखले जातात, त्यांच्यासाठी कृष्णपक्ष म्हणजे दिवस आणि शुक्लपक्ष म्हणजे रात्र असते.