वायुपुराणम्

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्क्रिया। एतदृतुमुखं ज्ञेयममावास्यास्य पर्वणः ।। ५६.

त्या वेळी आहुती देण्याचा आणि दर्शाच्या वषट् क्रियेचा काळ असतो; हेच अमावास्येच्या यज्ञाचा ऋतू सुरू होण्याचे चिन्ह आहे.

दिवा पर्वण्यमावास्यां क्षीणेन्दौ बहुले तु वै। तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यतेऽसौ दिवाकरः। गृह्यते वै दिवा ह्यस्मादमावास्यां दिविक्षयैः ।। ५६.

दिवसा अमावास्येला, जेव्हा चंद्र लुप्त आणि काळा असतो, तेव्हा सूर्य घेतला जातो; म्हणून अमावास्येच्या दिवशी सूर्य दिवसाच्या विधीसाठी घेतला जातो.

कलानामपि वै तासां बहुमान्याजडात्मकैः। तिथीनां नाम धेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै ।। ५६.

त्या कलांनाही विद्वानांनी तिथीनुसार नावे दिली आहेत, जरी त्या जड स्वरूपाच्या असल्या तरी.

दर्शयेतामथान्योन्यं सूर्याचन्द्रमसावुभौ । निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् ।। ५६.

मग सूर्य आणि चंद्र एकमेकांना दाखवतात, आणि त्या क्रमाने चंद्र सूर्याच्या मंडळातून बाहेर पडतो.

द्विलवेन ह्यहो रात्रं भास्करं स्पृशते शशी। स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्‌क्रिया ।। ५६.

दोन लवांनी, दिवस आणि रात्र, चंद्र सूर्याला स्पर्श करतो; त्या वेळी आहुती देण्याचा आणि दर्शाच्या वषट् क्रियेचा काळ असतो.

कुहेति कोकिरेनोक्तो यः कालः परिचिह्नितः। तत्कालसंज्ञिता यस्मादमावास्या कुहुः स्मृता ।। ५६.

'कुहु' हा काळ कोकिळांनी ओळखला आहे; म्हणूनच अमावास्येला 'कुहु' असे नाव पडले आहे.

सिनीवालीप्रमाणेन क्षीणशेषो निशाकरः। अमावास्यां विशत्यर्कं सिनीवाली ततः स्मृता ।। ५६.

सिनीवाळीच्या प्रमाणाने, अगदी थोडा चंद्र उरतो आणि अमावास्येला तो सूर्याच्या मध्ये प्रवेश करतो; म्हणून त्याला 'सिनीवाळी' म्हणतात.

पर्वणः पर्वकालस्तु तुल्यो वै तु वषट्‌क्रिया। चन्द्रसूर्यव्यतीपाते उभे ते पूर्णिमे स्मृते ।। ५६.

पर्वाचा आणि वषट् क्रियेचा काळ सारखाच असतो; चंद्रसूर्य संयोगात दोन्ही पूर्णिमा मानली जातात.

प्रतिपत्पञ्चदश्योश्च पर्वकालो द्विमात्रकः। कालः कुहुसिनीवाल्योः समुद्रो द्विलवः स्मृतः ।। ५६.

प्रतिपदा आणि पंधरावी या दोन तिथींच्या मध्ये पर्वाचा काळ दोन प्रमाणाचा असतो; कुहु आणि सिनीवाळी यांचा काळ दोन लवांचा समुद्र म्हणतात.

अर्काग्निमण्डले सोमे पर्वकालः कलाश्रयः। एवं स शुक्रपक्षो वै रजन्याः पर्वसन्धिषु ।। ५६.

सूर्य आणि अग्नीच्या मंडळात सोमाचा पर्वकाळ म्हणजे कलांचा आधार असतो; अशा प्रकारे शुद्ध पक्ष रात्री पर्वाच्या संधींनी पुढे जातो.

सम्पूर्णमण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते। यस्मादाप्यायते सोमः पञ्चदश्यान्तु पूर्णिमा ।। ५६.

पूर्ण गोल असलेला तेजस्वी चंद्र ग्रहणाला येतो; कारण सोम वाढतो आणि पंधराव्या दिवशी पूर्णिमा येते.

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात्। तस्मात् कला पञ्चदशी सोमे नास्ति तु षोडशी। तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्यां महाक्षयः ।। ५६.

दहा आणि पाच अशा क्रमाने, दिवसागणिक चंद्राच्या कला वाढतात. त्यामुळे पंधराव्या दिवशी चंद्राला सोळावी कला उरत नाही. म्हणून पंधराव्या दिवशी चंद्राचा मोठा क्षय होतो.

इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः। आर्त्तवा ऋतवो यस्मात्ते देवा भावयन्ति च ।। ५६.

हे पितर म्हणजे सोमपान करणारे देव आहेत, जे सोम वाढवतात. त्यांना 'ऋतूजन्य' म्हणतात, कारण देव त्यांना ऋतूंमधून पोसतात.

अतः पितॄन् प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये। तेषां गतिञ्च सत्त्वञ्च गतिं श्राद्धस्य चैव हि ।। ५६.

आता मी त्या पितरांविषयी सांगतो, जे मासिक श्राद्धाचे भागीदार आहेत, त्यांचा मार्ग, स्वभाव आणि श्राद्धाचा प्रवास देखील.

न मृतानां गतिः शक्या विज्ञातुं पुनरागतिः। तपसापि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा ।। ५६.

मृतांच्या मार्गाची आणि त्यांच्या परत येण्याची माहिती कोणालाही मिळू शकत नाही, अगदी मोठ्या तपानेही नाही; मग माणसाच्या डोळ्यांनी तर शक्यच नाही.

श्राद्धदेवान् पिदॄनेतान् पितरो लौकिकाः स्मृताः। देवाः सौम्याश्च यज्वानः सर्वे चैव ह्ययोनिजाः ।। ५६.

श्राद्धाचे देव आणि पितर हे लौकिक पितर मानले जातात. देव कोमल आणि यज्ञ करणारे आहेत, आणि सर्वजण गर्भातून जन्मलेले नाहीत.

देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान् भावयन्त्युत। मनुष्याः पितरश्चैव तेभ्योऽन्ये लौकिकाः स्मृताः ।। ५६.

ते सर्व देव हेच पितर आहेत, आणि देव त्यांना पोसतात. माणसे आणि त्यांचे पितर वेगळे आणि लौकिक मानले जातात.

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। यज्वानो ये तु सोमे न सोमवन्तस्तु ते स्मृताः ।। ५६.

वडील, आजोबा आणि पणजोबा—जे सोमयुक्त यज्ञ करतात, त्यांनाच असे पितर मानले जाते; पण जे सोमाशिवाय आहेत, त्यांना तसे मानले जात नाही.

ये यज्वानः स्मृतास्तेषां ते वै बर्हिषदः स्मृताः। कर्मस्वेतेषु युक्तास्ते तृप्यन्त्यादेहसम्भवात् ।। ५६.

त्यांच्यात जे यज्ञ करणारे म्हणून ओळखले जातात, त्यांना 'बर्हिषद' म्हणतात. ते आपल्या कर्मात मग्न असतात आणि देह नसतानाही तृप्त होतात.

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो याज्ययाजिनः। ये वाप्याश्रमधर्मेण प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः ।। ५६.

त्यांच्यात जे 'अग्निष्वात्त' म्हणून ओळखले जातात, ते यज्ञ करणारे आहेत—मुख्य आणि गौण यज्ञ करणारे, तसेच आश्रमधर्म पाळून शेवटी स्थिर झालेले.

अन्ते च नैव सीदन्ति श्रद्धायुक्तेन कर्मणा। ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया च वै ।। ५६.

शेवटी, श्रद्धायुक्त कर्म, ब्रह्मचर्य, तप, यज्ञ आणि संतती यामुळे ते कधीही अधःपाताला जात नाहीत.

श्रद्धया विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा। कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्या देवपातनात् ।। ५६.

श्रद्धा, विद्या आणि दान—या सात प्रकारांनी, जे या कर्मात मग्न असतात, ते देवांच्या कृपेने त्या अवस्थेला पोहोचतात.

देवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मकैः सोमपायकैः। स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृमन्तमुपासते ।। ५६.

त्या देवांबरोबर आणि सूक्ष्म, सोमपान करणाऱ्या पितरांबरोबर, स्वर्गात गेलेले लोक आकाशात आनंद करतात आणि पितृराजाची सेवा करतात.

प्रजावतां प्रशंसैव स्मृता सिद्धा क्रियावताम्। तेषां निवापदत्तान्नं तत्कुलीनैश्च बान्धवैः ।। ५६.

ज्यांना संतती आहे, अशांमध्ये सिद्ध लोकांचे कौतुक केले जाते; त्यांना अन्न त्यांच्या स्वतःच्या कुटुंबीयांकडून आणि नातेवाईकांकडून मिळते.

मासं श्राद्धभुजस्तृप्ति लभन्ते सोमलौकिकाः। एते मनुष्याः पितरो मासि श्राद्ध भुजस्तु ते ।। ५६.

मासभर श्राद्धाचे अन्न घेणारे, सोमलोकातील पितर तृप्ती मिळवतात. हेच ते मानवांचे पितर आहेत, जे मासिक श्राद्धाचे भागीदार असतात.

तेभ्योऽपरे तु ये चान्ये सङ्कीर्णाः कर्मयोनिषु। भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः ।। ५६.

पण जे इतर, कर्म आणि जन्माने मिश्र आहेत, जे आश्रमधर्मातून खाली पडले आहेत, आणि ज्यांना स्वधा-स्वाहा यांचा लाभ नाही—

भिन्नदेहा दुरात्मनः प्रेतभूता यमक्षये। स्वकर्माण्येव शोचन्ति यातनास्थानमागताः ।। ५६.

शरीरापासून वेगळे, वाईट मनाचे, प्रेत आणि भूत म्हणून यमाच्या ठिकाणी, ते स्वतःच्या कर्मावर शोक करतात, यातना भोगण्याच्या स्थळी पोहोचतात.

दीर्घायुषोऽतिशुष्काश्च विवर्णाश्च विवाससः। क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्ति इतस्ततः ।। ५६.

ते दीर्घायुषी, फारच सुकलेले, रंग उडालेले आणि वस्त्रहीन असतात; भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन इकडेतिकडे भटकतात.

सरित्सरस्तडागानि वापिश्चैव जलेप्सवः। परान्नानि च लिप्सन्ते कम्पमानास्ततस्ततः ।। ५६.

पाणी मिळावे म्हणून ते नद्या, तळी, सरोवरे आणि विहिरी शोधतात; दुसऱ्यांचे अन्न मिळावे म्हणून ते थरथरत, जागोजागी भटकतात.