वायुपुराणम्

पौर्णमासे व्यतीपाते यदीक्षेते परस्परम्। यस्मिन्काले स सीमान्ते स व्यतीपात एव तु ।। ५६.

पौर्णिमा आणि व्यतीपाताच्या वेळी, जेव्हा दोघे एकत्र दिसतात, तेव्हा तो काळ सीमारेषेवर असतो आणि त्याला व्यतीपात म्हणतात.

कालं सूर्यस्य निर्द्देशं दृष्ट्वा सङ्ख्या तु सर्पति। स वै पथं क्रियाकालः कालात्सद्यो विधीयते ।। ५६.

सूर्याने दाखवलेला काळ पाहून, मोजणी पुढे जाते; तो मार्ग म्हणजे विधी करण्याचा योग्य काळ, जो त्या वेळेनुसार लगेच ठरवला जातो.

पूर्णेन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसन्धिषु पूर्णिमा। यस्मात्तामनुपश्यन्ति पितरो दैवतैः सह। तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता ।। ५६.

पूर्ण चंद्र, शुक्ल पक्षात, रात्रीच्या संधींवर, पितर आणि देवता मिळून तिला पाहतात; म्हणून पहिली पौर्णिमा 'अनुमती' म्हणून ओळखली जाते.

अत्यर्थं भ्राजते यस्मात् पौर्णमास्यान्निशाकरः। रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः ।। ५६.

पूर्णिमेच्या रात्री चंद्र खूपच तेजाने चमकतो आणि आकाशाला रंगवतो, म्हणून कवींनी त्याला 'राका' असे नाव दिले आहे.

अमा वसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ। एकां पञ्चदशीं रात्रिममावास्या ततः स्मृता ।। ५६.

जेव्हा चंद्र आणि सूर्य एकाच नक्षत्रात असतात, तेव्हा ती पंधरावी रात्र 'अमावास्या' म्हणून ओळखली जाते.

ततोऽपरस्य तैर्व्यक्तः पौर्णमास्यां निशाकरः। यदीक्षते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम्। चन्द्रार्कावपराह्ने तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा ।। ५६.

त्याच्या पुढच्या दिवशी, पूर्णिमेला चंद्र स्पष्टपणे दिसतो; दिवसा दोघांचा संयोग झाला की दुपारी चंद्र आणि सूर्य दोघेही पूर्ण असतात, आणि त्यालाच पूर्णिमा म्हणतात.

विच्छिन्नां ताममावास्यां पश्यतश्च समागतौ। अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौ तौ यदा तद्दर्श उच्यते ।। ५६.

जेव्हा कोणी तुटलेली अमावास्या आणि दोघांचा एकत्र येणारा क्षण पाहतो, त्याला 'दर्श' असे म्हणतात.

द्वौ द्वौ लवावमावास्यां यः कालः पर्वसन्धिषु। द्वाक्षरं कुहुमात्रं तु एवं कालस्तु स स्मृतः। नष्टचन्द्रा प्यमावास्या मध्यसूर्येण सङ्गता ।। ५६.

अमावास्येच्या संधीला दोन लवांचा काळ 'कुहुमात्र' म्हणून ओळखला जातो; आणि अमावास्या म्हणजे चंद्र अदृश्य होऊन मधल्या सूर्याशी एकत्र येतो.

दिवसार्द्धेन रात्र्यर्द्धं सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः. सूर्येण सहसा मुक्तिं गत्वा प्रातस्तनोत्सवौ । द्वौ कालौ सङ्गमश्चैव मध्याह्ने निष्पतेद्रविः ।। ५६.

अर्धा दिवस आणि अर्धी रात्र गेल्यावर चंद्र सूर्याला मिळतो; सूर्याबरोबर मुक्ती मिळाल्यावर सकाळी दोन सण होतात, आणि त्या दोन वेळांचा संयोग दुपारी होतो, तेव्हा रस बाहेर पडतो.

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्यमण्डलात्। निर्मुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै ।। ५६.

शुद्ध पक्षातील प्रतिपदेला, चंद्र सूर्याच्या मंडळातून सुटतो आणि त्या दोन्ही गोलांच्या मध्ये असतो.

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्क्रिया। एतदृतुमुखं ज्ञेयममावास्यास्य पर्वणः ।। ५६.

त्या वेळी आहुती देण्याचा आणि दर्शाच्या वषट् क्रियेचा काळ असतो; हेच अमावास्येच्या यज्ञाचा ऋतू सुरू होण्याचे चिन्ह आहे.

दिवा पर्वण्यमावास्यां क्षीणेन्दौ बहुले तु वै। तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यतेऽसौ दिवाकरः। गृह्यते वै दिवा ह्यस्मादमावास्यां दिविक्षयैः ।। ५६.

दिवसा अमावास्येला, जेव्हा चंद्र लुप्त आणि काळा असतो, तेव्हा सूर्य घेतला जातो; म्हणून अमावास्येच्या दिवशी सूर्य दिवसाच्या विधीसाठी घेतला जातो.

कलानामपि वै तासां बहुमान्याजडात्मकैः। तिथीनां नाम धेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै ।। ५६.

त्या कलांनाही विद्वानांनी तिथीनुसार नावे दिली आहेत, जरी त्या जड स्वरूपाच्या असल्या तरी.

दर्शयेतामथान्योन्यं सूर्याचन्द्रमसावुभौ । निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् ।। ५६.

मग सूर्य आणि चंद्र एकमेकांना दाखवतात, आणि त्या क्रमाने चंद्र सूर्याच्या मंडळातून बाहेर पडतो.

द्विलवेन ह्यहो रात्रं भास्करं स्पृशते शशी। स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्‌क्रिया ।। ५६.

दोन लवांनी, दिवस आणि रात्र, चंद्र सूर्याला स्पर्श करतो; त्या वेळी आहुती देण्याचा आणि दर्शाच्या वषट् क्रियेचा काळ असतो.

कुहेति कोकिरेनोक्तो यः कालः परिचिह्नितः। तत्कालसंज्ञिता यस्मादमावास्या कुहुः स्मृता ।। ५६.

'कुहु' हा काळ कोकिळांनी ओळखला आहे; म्हणूनच अमावास्येला 'कुहु' असे नाव पडले आहे.

सिनीवालीप्रमाणेन क्षीणशेषो निशाकरः। अमावास्यां विशत्यर्कं सिनीवाली ततः स्मृता ।। ५६.

सिनीवाळीच्या प्रमाणाने, अगदी थोडा चंद्र उरतो आणि अमावास्येला तो सूर्याच्या मध्ये प्रवेश करतो; म्हणून त्याला 'सिनीवाळी' म्हणतात.

पर्वणः पर्वकालस्तु तुल्यो वै तु वषट्‌क्रिया। चन्द्रसूर्यव्यतीपाते उभे ते पूर्णिमे स्मृते ।। ५६.

पर्वाचा आणि वषट् क्रियेचा काळ सारखाच असतो; चंद्रसूर्य संयोगात दोन्ही पूर्णिमा मानली जातात.

प्रतिपत्पञ्चदश्योश्च पर्वकालो द्विमात्रकः। कालः कुहुसिनीवाल्योः समुद्रो द्विलवः स्मृतः ।। ५६.

प्रतिपदा आणि पंधरावी या दोन तिथींच्या मध्ये पर्वाचा काळ दोन प्रमाणाचा असतो; कुहु आणि सिनीवाळी यांचा काळ दोन लवांचा समुद्र म्हणतात.

अर्काग्निमण्डले सोमे पर्वकालः कलाश्रयः। एवं स शुक्रपक्षो वै रजन्याः पर्वसन्धिषु ।। ५६.

सूर्य आणि अग्नीच्या मंडळात सोमाचा पर्वकाळ म्हणजे कलांचा आधार असतो; अशा प्रकारे शुद्ध पक्ष रात्री पर्वाच्या संधींनी पुढे जातो.

सम्पूर्णमण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते। यस्मादाप्यायते सोमः पञ्चदश्यान्तु पूर्णिमा ।। ५६.

पूर्ण गोल असलेला तेजस्वी चंद्र ग्रहणाला येतो; कारण सोम वाढतो आणि पंधराव्या दिवशी पूर्णिमा येते.

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात्। तस्मात् कला पञ्चदशी सोमे नास्ति तु षोडशी। तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्यां महाक्षयः ।। ५६.

दहा आणि पाच अशा क्रमाने, दिवसागणिक चंद्राच्या कला वाढतात. त्यामुळे पंधराव्या दिवशी चंद्राला सोळावी कला उरत नाही. म्हणून पंधराव्या दिवशी चंद्राचा मोठा क्षय होतो.

इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः। आर्त्तवा ऋतवो यस्मात्ते देवा भावयन्ति च ।। ५६.

हे पितर म्हणजे सोमपान करणारे देव आहेत, जे सोम वाढवतात. त्यांना 'ऋतूजन्य' म्हणतात, कारण देव त्यांना ऋतूंमधून पोसतात.

अतः पितॄन् प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये। तेषां गतिञ्च सत्त्वञ्च गतिं श्राद्धस्य चैव हि ।। ५६.

आता मी त्या पितरांविषयी सांगतो, जे मासिक श्राद्धाचे भागीदार आहेत, त्यांचा मार्ग, स्वभाव आणि श्राद्धाचा प्रवास देखील.

न मृतानां गतिः शक्या विज्ञातुं पुनरागतिः। तपसापि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा ।। ५६.

मृतांच्या मार्गाची आणि त्यांच्या परत येण्याची माहिती कोणालाही मिळू शकत नाही, अगदी मोठ्या तपानेही नाही; मग माणसाच्या डोळ्यांनी तर शक्यच नाही.

श्राद्धदेवान् पिदॄनेतान् पितरो लौकिकाः स्मृताः। देवाः सौम्याश्च यज्वानः सर्वे चैव ह्ययोनिजाः ।। ५६.

श्राद्धाचे देव आणि पितर हे लौकिक पितर मानले जातात. देव कोमल आणि यज्ञ करणारे आहेत, आणि सर्वजण गर्भातून जन्मलेले नाहीत.

देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान् भावयन्त्युत। मनुष्याः पितरश्चैव तेभ्योऽन्ये लौकिकाः स्मृताः ।। ५६.

ते सर्व देव हेच पितर आहेत, आणि देव त्यांना पोसतात. माणसे आणि त्यांचे पितर वेगळे आणि लौकिक मानले जातात.

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। यज्वानो ये तु सोमे न सोमवन्तस्तु ते स्मृताः ।। ५६.

वडील, आजोबा आणि पणजोबा—जे सोमयुक्त यज्ञ करतात, त्यांनाच असे पितर मानले जाते; पण जे सोमाशिवाय आहेत, त्यांना तसे मानले जात नाही.

ये यज्वानः स्मृतास्तेषां ते वै बर्हिषदः स्मृताः। कर्मस्वेतेषु युक्तास्ते तृप्यन्त्यादेहसम्भवात् ।। ५६.

त्यांच्यात जे यज्ञ करणारे म्हणून ओळखले जातात, त्यांना 'बर्हिषद' म्हणतात. ते आपल्या कर्मात मग्न असतात आणि देह नसतानाही तृप्त होतात.