वायुपुराणम्

प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः। सौम्यास्तु सौम्यजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः ।। ५६.

प्रपितामह म्हणजे देव, पाच वर्षांची गणना ब्रह्माची मुले म्हणून होते. सोमाचे पुत्र म्हणजे सौम्य, कवीचे पुत्र म्हणजे काव्य असं ओळखावं.

उपहूताः स्मृताः देवाः सोमजाः सोमपास्तथा। आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तृप्यन्ति पितृजातयः ।। ५६.

जे देव बोलावले जातात, ते सोमाचे पुत्र आणि सोमपान करणारे म्हणून ओळखले जातात. जे काव्य तुपपान करतात, त्यांची आठवण ठेवली जाते आणि पितरांची वंशज तृप्त होतात.

काव्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा। गृहस्था ये च यज्वाना ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् ।। ५६.

काव्य, बर्हिषद आणि अग्निष्वात्त हे तीन प्रकारचे पितर आहेत. जे गृहस्थ आणि यज्ञ करणारे आहेत, ऋतूचे बर्हिषद हे नेहमीच असतात.

गृहस्थाश्चापि यज्वाना अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः। अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत ।। ५६.

गृहस्थ, यज्ञ करणारे, अग्निष्वात्त, अर्धवर्षे, अष्टकांचे अधिपती, काव्य आणि पाच वर्षांची गणना — हे सर्व असे ओळखावेत.

एषां संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः। सोम ईद्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः ।। ५६.

या सर्वांसाठी अग्नी म्हणजे वर्ष, सूर्य म्हणजे परिवत्सर, सोम म्हणजे इद्वत्सर आणि वायू म्हणजे अनुवत्सर असं सांगितलं आहे.

रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दा ये युगात्मकाः। लेखाश्वैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः ।। ५६.

रुद्रांनो, त्यांच्या दृष्टीने एक वर्ष म्हणजे एक दिवस असतो आणि पाच वर्षांचा एक युग होतो. त्यांना लेख, अश्व, उष्मप आणि दिवाकीर्ती असे नावाने ओळखले जाते.

एते पिबन्त्यमावास्यां मासि मासि सुधां दिवि । तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत् पुरूरवाः ।। ५६.

हे जीव प्रत्येक महिन्याच्या अमावस्येला, स्वर्गात अमृत पितात. पुरूरवा जिवंत असताना त्याने त्यांना हे अमृत अर्पण केले.

यस्मात् प्रस्रवते सोमान्मासि मासि निबोधत। तस्मात् सुधामृतं द्वै पितॄणां सोमपायिनाम् ।। ५६.

म्हणूनच सोम प्रत्येक महिन्याला वाहतो; म्हणूनच सोम पिणाऱ्या पितरांसाठी अमृत आणि मध असते.

एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मधु चैव ह । कृष्णपक्षे यथा चेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् ।। ५६.

अशा प्रकारे, ते अमृत, सौम्य सुधा आणि मध, कृष्ण पक्षात चंद्राच्या पंधरा कला जशा कमी होत जातात, तशा त्या एकामागून एक संपल्या जातात.

पिबन्त्यम्बुमयीर्दे वास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दजाः। पीत्वा च मासं गच्छन्ति चतुर्द्दश्यां सुधामृतम् ।। ५६.

त्रेतीस छंदजन्म जीव, जे पाण्यापासून बनले आहेत, ते चतुर्दशीला अमृत पितात आणि मग पुढचा महिना सुरू करतात.

इत्येवं पीयमानस्तु दैवतैश्च निशाकरः। समागच्छदमावास्यां भागे पञ्चदशे स्थितः ।। ५६.

अशा प्रकारे, देवता अमृत पितात असताना, चंद्र पंधराव्या भागात अमावस्येला संयोगाला पोहोचतो.

सुषुम्नाप्यायितञ्चैव अमावास्यां यथाक्रमम्। पिबन्ति द्विकलं कालं पितरस्ते सुधामृतम् ।। ५६.

आणि अमावस्येला, नियमानुसार, सुषुम्ना भरलेली असताना, सोम पिणारे पितर दोन कला अमृत पितात.

ततः पीतक्षये सोमे सूर्योऽसावेकरश्मिना। आप्याययत्सुषुम्नेन पितॄणां सोमपायिनाम् ।। ५६.

मग, सोममधील अमृत संपल्यावर, सूर्य एका किरणाने सुषुम्ना मार्गे सोम पिणाऱ्या पितरांसाठी ते पुन्हा भरतो.

निःशेषायां कलायान्तु सोममाप्याययत् पुनः। सुषुम्नाप्यायमानस्य भागं भाग महःक्रमात्। कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्लाश्चाप्याययन्ति च ।। ५६.

सर्व कला संपल्यावर सोम पुन्हा भरतो; सुषुम्ना भरत असताना कृष्ण पक्षात कला कमी होतात आणि शुक्ल पक्षात वाढतात.

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः। दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः। संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।। ५६.

अशा प्रकारे, सूर्याच्या तेजामुळे चंद्राची काया भरते आणि पौर्णिमेला पूर्ण, तेजस्वी गोल दिसते; सोमाचा वाढणं आणि कमी होणं ह्याच दोन पक्षांत होतं.

इत्येष पितृमान् सोमः स्मृत इद्वत्सरः क्रमात् । क्रान्तः पंचदशैः सार्द्धं सुधा मृतपरिस्रवैः ।। ५६.

म्हणूनच, हा सोम पितृमान म्हणून ओळखला जातो, आणि पंधरा अर्धा कला आणि अमृताच्या प्रवाहासह एक वर्ष पूर्ण करतो.

अतः पर्वाणि वक्ष्यामि पर्वणां सन्धयस्तथा। ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवेण्वोर्भवन्त्युत ।। ५६.

आता मी पर्व आणि त्यांच्या संधी सांगतो, जशा ऊसाच्या गाठीसारख्या असतात.

तथार्द्धमासपर्वाणि शुक्लकृष्णानि वै विदुः। पूर्णामावास्ययोर्भेदैर्ग्रन्थिर्या सन्धयश्च वै । अर्द्धमासास्तु पर्वाणि तृतीयाप्रभृतीनि तु ।। ५६.

अशा प्रकारे, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षातील अर्धे महिने पर्व मानले जातात; पौर्णिमा आणि अमावस्येच्या वेगळेपणामुळे गाठी आणि संधी ओळखल्या जातात, आणि तिसऱ्या दिवसापासून अर्धे महिने पर्व असतात.

अग्नयाधानक्रिया यस्मात् क्रियते पर्वसन्धिषु। सायाह्ने प्रतिपच्चैव स कालः पौर्णमासिकः ।। ५६.

कारण पर्व संधींवर अग्निस्थापना विधी केला जातो, संध्याकाळी आणि प्रतिपदेला, म्हणून तो काळ पौर्णिमेचा काळ म्हणतात.

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेसोर्द्धन्तु युगान्तरे। युगान्तरोदिते चैव लेखोर्द्धं शशिनः क्रमात् ।। ५६.

जेव्हा सूर्य व्यतीपातावर उभा असतो, युगाच्या शेवटी एका भागावर, आणि चंद्र एका कलेच्या शेवटी उगवतो, तेव्हा—

पौर्णमासे व्यतीपाते यदीक्षेते परस्परम्। यस्मिन्काले स सीमान्ते स व्यतीपात एव तु ।। ५६.

पौर्णिमा आणि व्यतीपाताच्या वेळी, जेव्हा दोघे एकत्र दिसतात, तेव्हा तो काळ सीमारेषेवर असतो आणि त्याला व्यतीपात म्हणतात.

कालं सूर्यस्य निर्द्देशं दृष्ट्वा सङ्ख्या तु सर्पति। स वै पथं क्रियाकालः कालात्सद्यो विधीयते ।। ५६.

सूर्याने दाखवलेला काळ पाहून, मोजणी पुढे जाते; तो मार्ग म्हणजे विधी करण्याचा योग्य काळ, जो त्या वेळेनुसार लगेच ठरवला जातो.

पूर्णेन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसन्धिषु पूर्णिमा। यस्मात्तामनुपश्यन्ति पितरो दैवतैः सह। तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता ।। ५६.

पूर्ण चंद्र, शुक्ल पक्षात, रात्रीच्या संधींवर, पितर आणि देवता मिळून तिला पाहतात; म्हणून पहिली पौर्णिमा 'अनुमती' म्हणून ओळखली जाते.

अत्यर्थं भ्राजते यस्मात् पौर्णमास्यान्निशाकरः। रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः ।। ५६.

पूर्णिमेच्या रात्री चंद्र खूपच तेजाने चमकतो आणि आकाशाला रंगवतो, म्हणून कवींनी त्याला 'राका' असे नाव दिले आहे.

अमा वसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ। एकां पञ्चदशीं रात्रिममावास्या ततः स्मृता ।। ५६.

जेव्हा चंद्र आणि सूर्य एकाच नक्षत्रात असतात, तेव्हा ती पंधरावी रात्र 'अमावास्या' म्हणून ओळखली जाते.

ततोऽपरस्य तैर्व्यक्तः पौर्णमास्यां निशाकरः। यदीक्षते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम्। चन्द्रार्कावपराह्ने तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा ।। ५६.

त्याच्या पुढच्या दिवशी, पूर्णिमेला चंद्र स्पष्टपणे दिसतो; दिवसा दोघांचा संयोग झाला की दुपारी चंद्र आणि सूर्य दोघेही पूर्ण असतात, आणि त्यालाच पूर्णिमा म्हणतात.

विच्छिन्नां ताममावास्यां पश्यतश्च समागतौ। अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौ तौ यदा तद्दर्श उच्यते ।। ५६.

जेव्हा कोणी तुटलेली अमावास्या आणि दोघांचा एकत्र येणारा क्षण पाहतो, त्याला 'दर्श' असे म्हणतात.

द्वौ द्वौ लवावमावास्यां यः कालः पर्वसन्धिषु। द्वाक्षरं कुहुमात्रं तु एवं कालस्तु स स्मृतः। नष्टचन्द्रा प्यमावास्या मध्यसूर्येण सङ्गता ।। ५६.

अमावास्येच्या संधीला दोन लवांचा काळ 'कुहुमात्र' म्हणून ओळखला जातो; आणि अमावास्या म्हणजे चंद्र अदृश्य होऊन मधल्या सूर्याशी एकत्र येतो.

दिवसार्द्धेन रात्र्यर्द्धं सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः. सूर्येण सहसा मुक्तिं गत्वा प्रातस्तनोत्सवौ । द्वौ कालौ सङ्गमश्चैव मध्याह्ने निष्पतेद्रविः ।। ५६.

अर्धा दिवस आणि अर्धी रात्र गेल्यावर चंद्र सूर्याला मिळतो; सूर्याबरोबर मुक्ती मिळाल्यावर सकाळी दोन सण होतात, आणि त्या दोन वेळांचा संयोग दुपारी होतो, तेव्हा रस बाहेर पडतो.