वायुपुराणम्

यदा तु चन्द्रसूर्यौ तौ नक्षत्रेण समागतौ। अमावास्यान्निवसत एकरात्रैकमण्डले ।। ५६.

जेव्हा चंद्र आणि सूर्य एखाद्या नक्षत्रासोबत एकत्र येतात, तेव्हा अमावस्येच्या रात्री ते दोघं एकाच मंडलात राहतात.

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ। अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ। अभिवाद्य तदा तत्र कालापेक्षः प्रतीक्ष्यते ।। ५६.

त्या वेळी सूर्य आणि चंद्र अमावस्येला दर्शन देण्यासाठी जातात. अमावस्येला आईचे वडील आणि वडिलांचे वडील यांचा सन्मान केला जातो. त्या वेळी योग्य वेळेची वाट पाहिली जाते.

प्रसीदमानात् सोमाच्च पित्रर्थं तत्परिस्रवात्। ऐलः पुरूरवा विद्वान् मासि मासि प्रयत्नतः। उवास्ते पितृमन्तं तं ससोमं स दिवास्थितः ।। ५६.

सोम प्रसन्न झाल्यावर त्यातून पितरांसाठी अमृतसार ओघवतो. इळाचा पुत्र, विद्वान आणि प्रयत्नशील पुरूरवा, प्रत्येक महिन्याला पितर, सोम आणि सूर्य यांच्यासोबत राहतो.

द्विलवं कुहुमात्रं तु ते उभे तु विचार्य सः। सिनीवालीप्रमाणेन सिनीवालीमुपासकः ।। ५६.

तो दोन लव आणि कुहूचं प्रमाण विचारात घेतो. सिनीवाळीच्या प्रमाणाने, सिनीवाळीची उपासना करणारा तो असतो.

कुहूमात्रां कलाञ्चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहुं पुनः। स तदा भानुमत्येक कालावेक्षी प्रपश्यति ।। ५६.

कुहूचं प्रमाण आणि कला जाणून तो पुन्हा कुहूची पूजा करतो. त्या वेळी तो भानुमतीमध्ये एकच कला पाहतो.

सुधामृतं कुतः सोमात् प्रस्रवेन्मासतृप्तये। दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः ।। ५६.

सोमामधून अमृत आणि सुधा महिन्यांच्या तृप्तीसाठी कशी वहातात? दहा आणि पाच अशा पंधरा प्रवाहांनी सुधा आणि अमृत वहातं.

कृष्णपक्षे तदा पीत्वा दुह्यमानं तथांशुभिः। सद्यः पक्षरता तेन सौम्येन मधुना च सः ।। ५६.

कृष्ण पक्षात, सोमाच्या किरणांनी पिऊन आणि काढून घेतल्यावर, तो लगेचच त्या सोममधून मधुरता मिळवतो.

निर्वापणार्थं दत्तेन पित्रेण विधिना नृपः। सुधामृतेन राजेन्द्रस्तर्पयामास वै पितॄन्। सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च ।। ५६.

राजाने विधीनुसार वडिलांनी दिलेल्या अमृताने पितरांना तृप्त केलं. सोम, बर्हिषद, काव्य आणि अग्निष्वात्त हे सर्व पितर तृप्त झाले.

ऋतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः। जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्मादृतुभ्यश्चार्त्तवाश्च ये । ५६.

ऋतूचा अग्नी म्हणजेच संपूर्ण वर्ष मानला जातो. त्यातून ऋतू निर्माण होतात आणि ऋतूंपासून अर्धवर्षे जन्म घेतात.

आर्त्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यब्दसूनवः। ऋतुः पितामहा मासा ऋतुश्चैवाभ्दसूनवः ।। ५६.

अर्धवर्षांना पितरांची मुले, वर्षाची संतती असं म्हणतात. ऋतू हे पितामह, मासे आणि ऋतू हे वर्षाची संतती आहेत.

प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः। सौम्यास्तु सौम्यजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः ।। ५६.

प्रपितामह म्हणजे देव, पाच वर्षांची गणना ब्रह्माची मुले म्हणून होते. सोमाचे पुत्र म्हणजे सौम्य, कवीचे पुत्र म्हणजे काव्य असं ओळखावं.

उपहूताः स्मृताः देवाः सोमजाः सोमपास्तथा। आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तृप्यन्ति पितृजातयः ।। ५६.

जे देव बोलावले जातात, ते सोमाचे पुत्र आणि सोमपान करणारे म्हणून ओळखले जातात. जे काव्य तुपपान करतात, त्यांची आठवण ठेवली जाते आणि पितरांची वंशज तृप्त होतात.

काव्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा। गृहस्था ये च यज्वाना ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् ।। ५६.

काव्य, बर्हिषद आणि अग्निष्वात्त हे तीन प्रकारचे पितर आहेत. जे गृहस्थ आणि यज्ञ करणारे आहेत, ऋतूचे बर्हिषद हे नेहमीच असतात.

गृहस्थाश्चापि यज्वाना अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः। अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत ।। ५६.

गृहस्थ, यज्ञ करणारे, अग्निष्वात्त, अर्धवर्षे, अष्टकांचे अधिपती, काव्य आणि पाच वर्षांची गणना — हे सर्व असे ओळखावेत.

एषां संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः। सोम ईद्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः ।। ५६.

या सर्वांसाठी अग्नी म्हणजे वर्ष, सूर्य म्हणजे परिवत्सर, सोम म्हणजे इद्वत्सर आणि वायू म्हणजे अनुवत्सर असं सांगितलं आहे.

रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दा ये युगात्मकाः। लेखाश्वैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः ।। ५६.

रुद्रांनो, त्यांच्या दृष्टीने एक वर्ष म्हणजे एक दिवस असतो आणि पाच वर्षांचा एक युग होतो. त्यांना लेख, अश्व, उष्मप आणि दिवाकीर्ती असे नावाने ओळखले जाते.

एते पिबन्त्यमावास्यां मासि मासि सुधां दिवि । तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत् पुरूरवाः ।। ५६.

हे जीव प्रत्येक महिन्याच्या अमावस्येला, स्वर्गात अमृत पितात. पुरूरवा जिवंत असताना त्याने त्यांना हे अमृत अर्पण केले.

यस्मात् प्रस्रवते सोमान्मासि मासि निबोधत। तस्मात् सुधामृतं द्वै पितॄणां सोमपायिनाम् ।। ५६.

म्हणूनच सोम प्रत्येक महिन्याला वाहतो; म्हणूनच सोम पिणाऱ्या पितरांसाठी अमृत आणि मध असते.

एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मधु चैव ह । कृष्णपक्षे यथा चेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् ।। ५६.

अशा प्रकारे, ते अमृत, सौम्य सुधा आणि मध, कृष्ण पक्षात चंद्राच्या पंधरा कला जशा कमी होत जातात, तशा त्या एकामागून एक संपल्या जातात.

पिबन्त्यम्बुमयीर्दे वास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दजाः। पीत्वा च मासं गच्छन्ति चतुर्द्दश्यां सुधामृतम् ।। ५६.

त्रेतीस छंदजन्म जीव, जे पाण्यापासून बनले आहेत, ते चतुर्दशीला अमृत पितात आणि मग पुढचा महिना सुरू करतात.

इत्येवं पीयमानस्तु दैवतैश्च निशाकरः। समागच्छदमावास्यां भागे पञ्चदशे स्थितः ।। ५६.

अशा प्रकारे, देवता अमृत पितात असताना, चंद्र पंधराव्या भागात अमावस्येला संयोगाला पोहोचतो.

सुषुम्नाप्यायितञ्चैव अमावास्यां यथाक्रमम्। पिबन्ति द्विकलं कालं पितरस्ते सुधामृतम् ।। ५६.

आणि अमावस्येला, नियमानुसार, सुषुम्ना भरलेली असताना, सोम पिणारे पितर दोन कला अमृत पितात.

ततः पीतक्षये सोमे सूर्योऽसावेकरश्मिना। आप्याययत्सुषुम्नेन पितॄणां सोमपायिनाम् ।। ५६.

मग, सोममधील अमृत संपल्यावर, सूर्य एका किरणाने सुषुम्ना मार्गे सोम पिणाऱ्या पितरांसाठी ते पुन्हा भरतो.

निःशेषायां कलायान्तु सोममाप्याययत् पुनः। सुषुम्नाप्यायमानस्य भागं भाग महःक्रमात्। कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्लाश्चाप्याययन्ति च ।। ५६.

सर्व कला संपल्यावर सोम पुन्हा भरतो; सुषुम्ना भरत असताना कृष्ण पक्षात कला कमी होतात आणि शुक्ल पक्षात वाढतात.

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः। दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः। संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।। ५६.

अशा प्रकारे, सूर्याच्या तेजामुळे चंद्राची काया भरते आणि पौर्णिमेला पूर्ण, तेजस्वी गोल दिसते; सोमाचा वाढणं आणि कमी होणं ह्याच दोन पक्षांत होतं.

इत्येष पितृमान् सोमः स्मृत इद्वत्सरः क्रमात् । क्रान्तः पंचदशैः सार्द्धं सुधा मृतपरिस्रवैः ।। ५६.

म्हणूनच, हा सोम पितृमान म्हणून ओळखला जातो, आणि पंधरा अर्धा कला आणि अमृताच्या प्रवाहासह एक वर्ष पूर्ण करतो.

अतः पर्वाणि वक्ष्यामि पर्वणां सन्धयस्तथा। ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवेण्वोर्भवन्त्युत ।। ५६.

आता मी पर्व आणि त्यांच्या संधी सांगतो, जशा ऊसाच्या गाठीसारख्या असतात.

तथार्द्धमासपर्वाणि शुक्लकृष्णानि वै विदुः। पूर्णामावास्ययोर्भेदैर्ग्रन्थिर्या सन्धयश्च वै । अर्द्धमासास्तु पर्वाणि तृतीयाप्रभृतीनि तु ।। ५६.

अशा प्रकारे, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षातील अर्धे महिने पर्व मानले जातात; पौर्णिमा आणि अमावस्येच्या वेगळेपणामुळे गाठी आणि संधी ओळखल्या जातात, आणि तिसऱ्या दिवसापासून अर्धे महिने पर्व असतात.

अग्नयाधानक्रिया यस्मात् क्रियते पर्वसन्धिषु। सायाह्ने प्रतिपच्चैव स कालः पौर्णमासिकः ।। ५६.

कारण पर्व संधींवर अग्निस्थापना विधी केला जातो, संध्याकाळी आणि प्रतिपदेला, म्हणून तो काळ पौर्णिमेचा काळ म्हणतात.