वायुपुराणम्

तस्मै देवाधिपत्याय नमस्कारं प्रयुङ्क्त ह। येन सूक्ष्ममचिन्त्यञ्च पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ।। ५५.

त्याला, देवांचा अधिपती, त्यांनी नमस्कार केला, ज्याच्या कृपेने सूक्ष्म आणि अगम्य वस्तू ज्ञानदृष्टी असलेल्यांना दिसतात.

महादेव नमस्तेऽस्तु महेश्वर नमोऽस्तु ते। सुरासुरवर श्रेष्ठ मनोहंस नमोऽस्तु ते ।। ५५.

महादेव, तुला नमस्कार असो; महेश्वर, तुला नमस्कार असो; देव आणि दानवांमध्ये श्रेष्ठ, मनरूपी हंस, तुला नमस्कार असो.

एतच्छ्रुत्वा गताः सर्वे सुराः स्वं स्वं निवेशनम्। नमस्कारं प्रयुञ्जानाः शङ्कराय महात्मने ।। ५५.

हे ऐकल्यावर सर्व देव आपापल्या निवासस्थानी गेले, आणि त्यांनी महात्मा शंकराला नमस्कार केला.

इमं स्तवं पठेद्यस्तु ईश्वरस्य महात्मनः। कामांश्च लभते सर्वान् पापेभ्यस्तु विमुच्यते ।। ५५.

जो कोणी या ईश्वराच्या महात्म्याचा स्तोत्र वाचतो, त्याला सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि तो पापांपासून मुक्त होतो.

एतत्सर्वं सदा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना। महादेवप्रसादेन उक्तं ब्रह्म सनातनम्। एतद्वः सर्वमाख्यातं मया माहेश्वरं बलम् ।। ५५.

हे सर्व नेहमी विष्णूने, महादेवाच्या कृपेने, सनातन ब्रह्म म्हणून सांगितले आहे; हे महेश्वराचे सामर्थ्य मी तुम्हाला सांगितले आहे.

अगात्कथममावास्यां मासि मासि दिवं नृपः। ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वाऽतर्पयत् पितॄन् ।। ५६.

राजा, प्रत्येक अमावस्येला ऐल, पुरूरवा, स्वर्गात कसा गेला? सूत, त्याने पितरांना कसे तर्पण केले?

तस्य चाहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायन। ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः ।। ५६.

शांशपायन, मी तुला त्याचे सामर्थ्य सांगतो, ऐलाचा सूर्याशी योग आणि सोम या महात्म्याबद्दलही सांगतो.

अपांसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः। ह्रासवृद्धी पितृमतः पक्षस्य च विनिर्णयः ।। ५६.

चंद्र हा पाण्याच्या सारांशापासून बनलेला आहे. त्याच्या वाढण्या-घटण्याचं कारण म्हणजे शुक्ल आणि कृष्ण पक्ष. पितरांच्या इच्छेनुसार या पक्षांची वाढ आणि घट ठरते.

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिः पितॄणां तर्पणं तथा। कव्याग्नेश्चात्तसोमानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम् ।। ५६.

सोमामधून अमृताची प्राप्ती होते आणि पितरांचं तृप्तीही मिळते. यज्ञातील अग्नीमुळे सोमपान केलेल्या पितरांचं दर्शन घडतं.

यथा पुरूरवाश्चैल तर्पयामास वै पितॄन्। एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम् ।। ५६.

जसं इळाचा पुत्र पुरूरवा याने आपल्या पितरांना तृप्त केलं, तसंच मी हे सर्व आणि सणवार कसे साजरे करायचे ते सांगणार आहे.

यदा तु चन्द्रसूर्यौ तौ नक्षत्रेण समागतौ। अमावास्यान्निवसत एकरात्रैकमण्डले ।। ५६.

जेव्हा चंद्र आणि सूर्य एखाद्या नक्षत्रासोबत एकत्र येतात, तेव्हा अमावस्येच्या रात्री ते दोघं एकाच मंडलात राहतात.

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ। अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ। अभिवाद्य तदा तत्र कालापेक्षः प्रतीक्ष्यते ।। ५६.

त्या वेळी सूर्य आणि चंद्र अमावस्येला दर्शन देण्यासाठी जातात. अमावस्येला आईचे वडील आणि वडिलांचे वडील यांचा सन्मान केला जातो. त्या वेळी योग्य वेळेची वाट पाहिली जाते.

प्रसीदमानात् सोमाच्च पित्रर्थं तत्परिस्रवात्। ऐलः पुरूरवा विद्वान् मासि मासि प्रयत्नतः। उवास्ते पितृमन्तं तं ससोमं स दिवास्थितः ।। ५६.

सोम प्रसन्न झाल्यावर त्यातून पितरांसाठी अमृतसार ओघवतो. इळाचा पुत्र, विद्वान आणि प्रयत्नशील पुरूरवा, प्रत्येक महिन्याला पितर, सोम आणि सूर्य यांच्यासोबत राहतो.

द्विलवं कुहुमात्रं तु ते उभे तु विचार्य सः। सिनीवालीप्रमाणेन सिनीवालीमुपासकः ।। ५६.

तो दोन लव आणि कुहूचं प्रमाण विचारात घेतो. सिनीवाळीच्या प्रमाणाने, सिनीवाळीची उपासना करणारा तो असतो.

कुहूमात्रां कलाञ्चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहुं पुनः। स तदा भानुमत्येक कालावेक्षी प्रपश्यति ।। ५६.

कुहूचं प्रमाण आणि कला जाणून तो पुन्हा कुहूची पूजा करतो. त्या वेळी तो भानुमतीमध्ये एकच कला पाहतो.

सुधामृतं कुतः सोमात् प्रस्रवेन्मासतृप्तये। दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः ।। ५६.

सोमामधून अमृत आणि सुधा महिन्यांच्या तृप्तीसाठी कशी वहातात? दहा आणि पाच अशा पंधरा प्रवाहांनी सुधा आणि अमृत वहातं.

कृष्णपक्षे तदा पीत्वा दुह्यमानं तथांशुभिः। सद्यः पक्षरता तेन सौम्येन मधुना च सः ।। ५६.

कृष्ण पक्षात, सोमाच्या किरणांनी पिऊन आणि काढून घेतल्यावर, तो लगेचच त्या सोममधून मधुरता मिळवतो.

निर्वापणार्थं दत्तेन पित्रेण विधिना नृपः। सुधामृतेन राजेन्द्रस्तर्पयामास वै पितॄन्। सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च ।। ५६.

राजाने विधीनुसार वडिलांनी दिलेल्या अमृताने पितरांना तृप्त केलं. सोम, बर्हिषद, काव्य आणि अग्निष्वात्त हे सर्व पितर तृप्त झाले.

ऋतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः। जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्मादृतुभ्यश्चार्त्तवाश्च ये । ५६.

ऋतूचा अग्नी म्हणजेच संपूर्ण वर्ष मानला जातो. त्यातून ऋतू निर्माण होतात आणि ऋतूंपासून अर्धवर्षे जन्म घेतात.

आर्त्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यब्दसूनवः। ऋतुः पितामहा मासा ऋतुश्चैवाभ्दसूनवः ।। ५६.

अर्धवर्षांना पितरांची मुले, वर्षाची संतती असं म्हणतात. ऋतू हे पितामह, मासे आणि ऋतू हे वर्षाची संतती आहेत.

प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः। सौम्यास्तु सौम्यजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः ।। ५६.

प्रपितामह म्हणजे देव, पाच वर्षांची गणना ब्रह्माची मुले म्हणून होते. सोमाचे पुत्र म्हणजे सौम्य, कवीचे पुत्र म्हणजे काव्य असं ओळखावं.

उपहूताः स्मृताः देवाः सोमजाः सोमपास्तथा। आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तृप्यन्ति पितृजातयः ।। ५६.

जे देव बोलावले जातात, ते सोमाचे पुत्र आणि सोमपान करणारे म्हणून ओळखले जातात. जे काव्य तुपपान करतात, त्यांची आठवण ठेवली जाते आणि पितरांची वंशज तृप्त होतात.

काव्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा। गृहस्था ये च यज्वाना ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् ।। ५६.

काव्य, बर्हिषद आणि अग्निष्वात्त हे तीन प्रकारचे पितर आहेत. जे गृहस्थ आणि यज्ञ करणारे आहेत, ऋतूचे बर्हिषद हे नेहमीच असतात.

गृहस्थाश्चापि यज्वाना अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः। अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत ।। ५६.

गृहस्थ, यज्ञ करणारे, अग्निष्वात्त, अर्धवर्षे, अष्टकांचे अधिपती, काव्य आणि पाच वर्षांची गणना — हे सर्व असे ओळखावेत.

एषां संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः। सोम ईद्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः ।। ५६.

या सर्वांसाठी अग्नी म्हणजे वर्ष, सूर्य म्हणजे परिवत्सर, सोम म्हणजे इद्वत्सर आणि वायू म्हणजे अनुवत्सर असं सांगितलं आहे.

रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दा ये युगात्मकाः। लेखाश्वैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः ।। ५६.

रुद्रांनो, त्यांच्या दृष्टीने एक वर्ष म्हणजे एक दिवस असतो आणि पाच वर्षांचा एक युग होतो. त्यांना लेख, अश्व, उष्मप आणि दिवाकीर्ती असे नावाने ओळखले जाते.

एते पिबन्त्यमावास्यां मासि मासि सुधां दिवि । तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत् पुरूरवाः ।। ५६.

हे जीव प्रत्येक महिन्याच्या अमावस्येला, स्वर्गात अमृत पितात. पुरूरवा जिवंत असताना त्याने त्यांना हे अमृत अर्पण केले.

यस्मात् प्रस्रवते सोमान्मासि मासि निबोधत। तस्मात् सुधामृतं द्वै पितॄणां सोमपायिनाम् ।। ५६.

म्हणूनच सोम प्रत्येक महिन्याला वाहतो; म्हणूनच सोम पिणाऱ्या पितरांसाठी अमृत आणि मध असते.

एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मधु चैव ह । कृष्णपक्षे यथा चेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् ।। ५६.

अशा प्रकारे, ते अमृत, सौम्य सुधा आणि मध, कृष्ण पक्षात चंद्राच्या पंधरा कला जशा कमी होत जातात, तशा त्या एकामागून एक संपल्या जातात.