वायुपुराणम्

पिनाकपाणिर्भगवान् वृषभासनशूलधृक् । दण्डकृष्णाजिनधरः कपाली घोररूपधृक् ।। ५५.

त्याच्या हातात पिनाक धनुष्य होते, तो वृषभावर बसलेला होता आणि त्रिशूल धरलेला होता. त्याने काठी आणि काळ्या कृष्णमृगचर्माचे वस्त्र घातले होते, कपाळावर कवटी होती आणि त्याचा रूप अत्यंत भयंकर होते.

व्यालयज्ञोपवीती च सुराणामभयङ्करः। दुन्दुभिस्वननिर्घोषपर्जन्यनिनदोपमः। मुक्तो हासस्तदा तेन नभः सर्वमपूरयत् ।। ५५.

त्याने सर्पाला यज्ञोपवीत म्हणून घातले होते आणि देवांना निर्भयता दिली. त्याचा गजर डमरू आणि मेघांच्या गडगडाटासारखा घुमला, आणि त्याच्या हास्याने संपूर्ण आकाश भरून गेले.

तेन शब्देन महता वयं भीता महात्मनः। तदोवाच महायोगी प्रीतोऽहं सुरसत्तमौ ।। ५५.

त्या महात्म्याच्या मोठ्या आवाजाने आम्ही घाबरलो. तेव्हा त्या महान योग्याने सांगितले, 'मी तुमच्यावर प्रसन्न आहे, हे श्रेष्ठ देवांनो.'

पश्येताञ्च महामायां भयं सर्वं प्रमुच्यताम् । युवां प्रसूतौ गात्रेषु मम पूर्वसनातनौ ।। ५५.

‘ही माझी मोठी माया पाहा; सर्व भीती दूर होऊ द्या. तुम्ही दोघे माझ्या प्राचीन अंगांपासून जन्माला आला आहात.’

अयं मे दक्षिणो बाहुर्ब्रह्मा लोकपितामहः। वामो बाहुश्च मे विष्णुर्नित्यं युद्धेषु तिष्ठति। प्रीतोऽहं युवयोः सम्यग्वरं दझि यथेप्सितम् ।। ५५.

‘माझा हा उजवा हात म्हणजे ब्रह्मा, जगाचा पितामह; आणि डावा हात म्हणजे विष्णू, जो नेहमी युद्धात उभा असतो. मी तुमच्यावर प्रसन्न आहे; हवे असेल तो वर मागा.’

ततः प्रहृष्टमनसौ प्रणतौ पादयोः पुनः । ऊचतुश्च महात्मानौ पुनरेव तदानघौ ।। ५५.

तेव्हा त्या दोन्ही महात्म्यांनी आनंदाने पुन्हा त्याच्या पायांवर वंदन केले आणि शुद्ध मनाने पुन्हा बोलले.

यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ। भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर ।। ५५.

‘जर आपली कृपा आम्हावर झाली असेल आणि आम्हाला वर द्यायचा असेल, तर आम्हाला, हे देव, देवाधिदेव, तुझ्यावर नेहमी भक्ती राहू दे.’

एवमस्तु महाभागौ सृजतां विविधाः प्रजाः। एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ।। ५५.

‘तसेच होवो, हे अत्यंत भाग्यवानांनो; विविध जीवांची निर्मिती करा.’ असे म्हणून तो भगवंत तेथेच अदृश्य झाला.

एवमेष मयोक्तो वः प्रभावस्तस्य योगिनः। तेन सर्वमिदं सृष्टं हेतुमात्रा वयन्त्विह ।। ५५.

‘मी तुम्हाला त्या योग्याच्या तेजाबद्दल सांगितले. त्याने हे सर्व निर्माण केले, आम्ही फक्त निमित्तमात्र आहोत.’

एतद्धि रूपमज्ञातमव्यक्तं शिवसंज्ञितम्। अचिन्त्यं तददृश्यञ्च पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ।। ५५.

हे रूप कुणालाही माहीत नाही, ते अव्यक्त आहे आणि त्याला शिव असे नाव आहे; ते विचारात न बसणारे आणि न दिसणारे आहे, फक्त ज्ञानदृष्टी असलेल्यांनाच ते दिसते.

तस्मै देवाधिपत्याय नमस्कारं प्रयुङ्क्त ह। येन सूक्ष्ममचिन्त्यञ्च पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ।। ५५.

त्याला, देवांचा अधिपती, त्यांनी नमस्कार केला, ज्याच्या कृपेने सूक्ष्म आणि अगम्य वस्तू ज्ञानदृष्टी असलेल्यांना दिसतात.

महादेव नमस्तेऽस्तु महेश्वर नमोऽस्तु ते। सुरासुरवर श्रेष्ठ मनोहंस नमोऽस्तु ते ।। ५५.

महादेव, तुला नमस्कार असो; महेश्वर, तुला नमस्कार असो; देव आणि दानवांमध्ये श्रेष्ठ, मनरूपी हंस, तुला नमस्कार असो.

एतच्छ्रुत्वा गताः सर्वे सुराः स्वं स्वं निवेशनम्। नमस्कारं प्रयुञ्जानाः शङ्कराय महात्मने ।। ५५.

हे ऐकल्यावर सर्व देव आपापल्या निवासस्थानी गेले, आणि त्यांनी महात्मा शंकराला नमस्कार केला.

इमं स्तवं पठेद्यस्तु ईश्वरस्य महात्मनः। कामांश्च लभते सर्वान् पापेभ्यस्तु विमुच्यते ।। ५५.

जो कोणी या ईश्वराच्या महात्म्याचा स्तोत्र वाचतो, त्याला सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि तो पापांपासून मुक्त होतो.

एतत्सर्वं सदा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना। महादेवप्रसादेन उक्तं ब्रह्म सनातनम्। एतद्वः सर्वमाख्यातं मया माहेश्वरं बलम् ।। ५५.

हे सर्व नेहमी विष्णूने, महादेवाच्या कृपेने, सनातन ब्रह्म म्हणून सांगितले आहे; हे महेश्वराचे सामर्थ्य मी तुम्हाला सांगितले आहे.

अगात्कथममावास्यां मासि मासि दिवं नृपः। ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वाऽतर्पयत् पितॄन् ।। ५६.

राजा, प्रत्येक अमावस्येला ऐल, पुरूरवा, स्वर्गात कसा गेला? सूत, त्याने पितरांना कसे तर्पण केले?

तस्य चाहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायन। ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः ।। ५६.

शांशपायन, मी तुला त्याचे सामर्थ्य सांगतो, ऐलाचा सूर्याशी योग आणि सोम या महात्म्याबद्दलही सांगतो.

अपांसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः। ह्रासवृद्धी पितृमतः पक्षस्य च विनिर्णयः ।। ५६.

चंद्र हा पाण्याच्या सारांशापासून बनलेला आहे. त्याच्या वाढण्या-घटण्याचं कारण म्हणजे शुक्ल आणि कृष्ण पक्ष. पितरांच्या इच्छेनुसार या पक्षांची वाढ आणि घट ठरते.

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिः पितॄणां तर्पणं तथा। कव्याग्नेश्चात्तसोमानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम् ।। ५६.

सोमामधून अमृताची प्राप्ती होते आणि पितरांचं तृप्तीही मिळते. यज्ञातील अग्नीमुळे सोमपान केलेल्या पितरांचं दर्शन घडतं.

यथा पुरूरवाश्चैल तर्पयामास वै पितॄन्। एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम् ।। ५६.

जसं इळाचा पुत्र पुरूरवा याने आपल्या पितरांना तृप्त केलं, तसंच मी हे सर्व आणि सणवार कसे साजरे करायचे ते सांगणार आहे.

यदा तु चन्द्रसूर्यौ तौ नक्षत्रेण समागतौ। अमावास्यान्निवसत एकरात्रैकमण्डले ।। ५६.

जेव्हा चंद्र आणि सूर्य एखाद्या नक्षत्रासोबत एकत्र येतात, तेव्हा अमावस्येच्या रात्री ते दोघं एकाच मंडलात राहतात.

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ। अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ। अभिवाद्य तदा तत्र कालापेक्षः प्रतीक्ष्यते ।। ५६.

त्या वेळी सूर्य आणि चंद्र अमावस्येला दर्शन देण्यासाठी जातात. अमावस्येला आईचे वडील आणि वडिलांचे वडील यांचा सन्मान केला जातो. त्या वेळी योग्य वेळेची वाट पाहिली जाते.

प्रसीदमानात् सोमाच्च पित्रर्थं तत्परिस्रवात्। ऐलः पुरूरवा विद्वान् मासि मासि प्रयत्नतः। उवास्ते पितृमन्तं तं ससोमं स दिवास्थितः ।। ५६.

सोम प्रसन्न झाल्यावर त्यातून पितरांसाठी अमृतसार ओघवतो. इळाचा पुत्र, विद्वान आणि प्रयत्नशील पुरूरवा, प्रत्येक महिन्याला पितर, सोम आणि सूर्य यांच्यासोबत राहतो.

द्विलवं कुहुमात्रं तु ते उभे तु विचार्य सः। सिनीवालीप्रमाणेन सिनीवालीमुपासकः ।। ५६.

तो दोन लव आणि कुहूचं प्रमाण विचारात घेतो. सिनीवाळीच्या प्रमाणाने, सिनीवाळीची उपासना करणारा तो असतो.

कुहूमात्रां कलाञ्चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहुं पुनः। स तदा भानुमत्येक कालावेक्षी प्रपश्यति ।। ५६.

कुहूचं प्रमाण आणि कला जाणून तो पुन्हा कुहूची पूजा करतो. त्या वेळी तो भानुमतीमध्ये एकच कला पाहतो.

सुधामृतं कुतः सोमात् प्रस्रवेन्मासतृप्तये। दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः ।। ५६.

सोमामधून अमृत आणि सुधा महिन्यांच्या तृप्तीसाठी कशी वहातात? दहा आणि पाच अशा पंधरा प्रवाहांनी सुधा आणि अमृत वहातं.

कृष्णपक्षे तदा पीत्वा दुह्यमानं तथांशुभिः। सद्यः पक्षरता तेन सौम्येन मधुना च सः ।। ५६.

कृष्ण पक्षात, सोमाच्या किरणांनी पिऊन आणि काढून घेतल्यावर, तो लगेचच त्या सोममधून मधुरता मिळवतो.

निर्वापणार्थं दत्तेन पित्रेण विधिना नृपः। सुधामृतेन राजेन्द्रस्तर्पयामास वै पितॄन्। सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च ।। ५६.

राजाने विधीनुसार वडिलांनी दिलेल्या अमृताने पितरांना तृप्त केलं. सोम, बर्हिषद, काव्य आणि अग्निष्वात्त हे सर्व पितर तृप्त झाले.

ऋतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः। जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्मादृतुभ्यश्चार्त्तवाश्च ये । ५६.

ऋतूचा अग्नी म्हणजेच संपूर्ण वर्ष मानला जातो. त्यातून ऋतू निर्माण होतात आणि ऋतूंपासून अर्धवर्षे जन्म घेतात.