वायुपुराणम्

चतुर्वक्रं महा योगं पुरुषं काञ्चनप्रभम्। कृष्णाजिनधरं देवं कमण्डलुविभूषितम्। निमेषान्तरमात्रेण प्राप्तोऽसौ पुरुषोत्तमः ।। ५५.

चार तोंडांचा, महान योगी, सुवर्णासारखा तेजस्वी, काळ्या मृगचर्म धारण केलेला, कमंडलूने शोभलेला तो पुरुषोत्तम, डोळ्याच्या पापण्यांच्या क्षणात तिथे आला.

ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोक नमस्कृतः। कस्त्वं कुतो वा किञ्चेह तिष्ठसे वद मे विभो ।। ५५.

तेव्हा सर्व लोकांनी वंदन केलेल्या ब्रह्मदेवाने मला विचारले: 'तू कोण आहेस? कुठून आला आहेस? इथे का थांबलास? मला सांग, प्रभू.'

अहं कर्त्ताऽस्मि लोकानां स्वयम्बूर्विश्वतोमुखः। एवमुक्तस्तदा देन ब्रह्मणाहमुवाच तम् ।। ५५.

'मी या जगाचा सर्जक आहे, सर्वदिशांनी तोंड असलेला स्वयंभू आहे.' असे ब्रह्मदेवाने सांगितल्यावर, मी त्याला उत्तर दिले.

अहं कर्त्ता च लोकानां संहर्त्ता च पुनः पुनः। एवं सम्भाषमाणाभ्यां परस्परजयैषिणाम्। उत्तरां दिशमास्थाय ज्वाला दृष्टाप्यधिष्ठिता ।। ५५.

मी या सृष्टीचा कर्ता आहे आणि पुन्हा पुन्हा नाश करणारा देखील आहे. अशा रीतीने आम्ही दोघे एकमेकांवर विजय मिळवण्याच्या इच्छेने बोलत असताना, उत्तरेकडून एक ज्वाळा आमच्या समोर प्रकट झाली.

ज्वालान्ततस्तामालोक्य विस्मित्तौ च तदानयोः । तेजसा चैव तेनाथ सर्वं ज्योतिःकृतं जलम् ।। ५५.

त्या ज्वाळेच्या आतून पाहून आम्ही दोघेही आश्चर्यचकित झालो; आणि तिच्या तेजामुळे सगळे पाणी प्रकाशाने उजळून गेले.

वर्द्धमाने तदा वह्नावत्यन्तपरमाद्भुते। अतिदुद्राव तां ज्वालां ब्रह्मा चाहञ्च सत्वरः ।। ५५.

ती आग वाढू लागली, अतिशय अद्भुत आणि विलक्षण वाटू लागली, तेव्हा ब्रह्मा आणि मी दोघेही त्या ज्वाळेकडे झपाट्याने धावलो.

दिवं भूमिञ्च विष्टभ्य तिष्ठन्तं ज्वालमण्डलम्। तस्य ज्वालस्य मध्ये तु पश्यावो विपुलप्रभम् ।। ५५.

आकाश आणि पृथ्वी व्यापणारा एक ज्वाळांचा वर्तुळ तिथे उभा होता; आणि त्या ज्वाळेच्या मध्यभागी आम्ही प्रचंड तेज पाहिले.

प्रादेशमात्रमव्यक्तं लिङ्गं परमदीपितम्। न च तत्काञ्चनं मध्ये न शैलं न च राजतम् ।। ५५.

त्या मध्यभागी एक अस्पष्ट, हातभर आकाराचे, अत्यंत तेजस्वी असे लिंग होते; ते ना सोन्याचे होते, ना डोंगरासारखे, ना चांदीचे.

अनिर्द्देश्यमचिन्त्यञ्च लक्ष्यालक्ष्यं पुनः पुनः। महौजसं महाघोरं वर्द्धमानं भृशं तदा। ज्वालामालायतं न्यस्तं सर्वभूतभयङ्करम् ।। ५५.

ते वर्णन करता येणार नाही असे, विचारातही न येणारे, कधी दिसणारे कधी अदृश्य, प्रचंड सामर्थ्यवान, अत्यंत भयंकर, सतत वाढणारे, ज्वाळांच्या माळेने वेढलेले आणि सर्व प्राण्यांना भयभीत करणारे होते.

अस्य लिङ्गस्य योऽन्तं वै गच्छते मन्त्रकारणम्। घोर रूपिणमत्यर्थं भिन्दन्तमिव रोदसी ।। ५५.

या लिंगाचा शेवट शोधायला जो मंत्र आणि विधीने प्रयत्न करतो, त्याला ते फारच भयंकर रूपात दिसते, जणू काही आकाश आणि पृथ्वी फाडून टाकणारे.

ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा अधो गच्छ त्वतन्द्रितः। अन्तमस्य विजानीमो लिङ्गस्य तु महात्मनः ।। ५५.

तेव्हा ब्रह्मा मला म्हणाले, 'तू विलंब न करता खाली जा; आपण या महान लिंगाचा शेवट शोधू या.'

अहमूर्द्ध्वं गमिष्यामि यावदन्तोऽस्य दृश्यते। तदा तौ समयं कृत्वा गतावूर्द्ध्वमधश्च ह ।। ५५.

'मी वर जाईन, जोपर्यंत याचा शेवट दिसत नाही.' असे ठरवून आम्ही दोघे, एक वर आणि एक खाली, निघून गेलो.

ततो वर्षसहस्रन्तु अहं पुनरधो गतः। न च पश्यामि तस्यान्तं भीतश्चाहं न संशयः ।। ५५.

मग मी हजार वर्षे खाली गेलो; पण मला त्याचा शेवट दिसला नाही, आणि मी घाबरलो — यात शंका नाही.

तथा ब्रह्मा च श्रान्तश्च न चान्तन्तस्य पश्यति। समागतो मया सार्द्धं तत्रैव च महाम्भसि ।। ५५.

त्याचप्रमाणे ब्रह्मा देखील थकून गेले, त्यांनाही शेवट दिसला नाही; मग ते परत आले आणि त्या महान पाण्यात माझ्याजवळ आले.

ततो विस्मयमापन्नावुभौ तस्य महात्मनः ५५.

मग त्या महान आत्म्याच्या सामर्थ्यामुळे आम्ही दोघेही आश्चर्यचकित झालो.

ततो ध्यानगतन्तत्र ईश्वरं सर्वतोमुखम्। प्रभवं निधऩञ्चैव लोकानां प्रभुमव्ययम् ।। ५५.

मग ध्यानात मग्न होऊन आम्ही सर्वदिशांनी पाहणाऱ्या, सृष्टीचा आरंभ आणि अंत असणाऱ्या, अविनाशी अशा प्रभूचे दर्शन घेतले.

ब्रह्माञ्जलिपुटो भूत्वा तस्मै शर्वाय शूलिने। महाभैरवनादाय भीमरूपाय दंष्ट्रिणे। अव्यक्ताय महान्ताय नमस्कारं प्रकुर्महे ।। ५५.

ब्रह्मा यांनी हात जोडून त्या शर्वा, त्रिशूळधारी, भयंकर गर्जना करणाऱ्या, भीषण रूप असणाऱ्या, दाढा असणाऱ्या, अव्यक्त आणि महान अशा देवाला आम्ही नमस्कार केला.

नमोऽस्तु ते लोकसुरेश देव नमोऽस्तु ते भूतपते महांश्च। नमोऽस्तु ते शाश्वत सिद्धयोने नमोऽस्तु ते सर्वजगत्प्रतिष्ठ ।। ५५.

तुम्हाला नमस्कार असो, देव आणि असुरांचे स्वामी, तुम्हाला नमस्कार असो, भूतांचे अधिपती आणि महान प्रभू; तुम्हाला नमस्कार असो, शाश्वत सिद्धीचे मूळ; तुम्हाला नमस्कार असो, सर्व जगाचा आधार.

परमेष्ठी परं ब्रह्म अक्षरं परमं पदम्। श्रेष्ठस्त्वं वामदेवश्च रुद्रः स्कन्दः शिवः प्रभुः ।। ५५.

तुम्हीच सर्वोच्च सृष्टीकर्ता, परब्रह्म, अक्षय, परमपद; तुम्हीच श्रेष्ठ, वामदेव, रुद्र, स्कंद, शिव आणि प्रभू आहात.

त्वं यज्ञस्त्वं वषट्‌कारस्त्वमोङ्कारः परं पदम्। स्वाहाकारो नमस्कारः संस्कारः सर्वकर्मणाम् ।। ५५.

तुम्हीच यज्ञ, तुम्हीच वषट्‌कार, तुम्हीच ॐकार आणि परमपद; तुम्हीच स्वाहा, नमस्कार आणि सर्व कर्मांचे संस्कार आहात.

स्वधाकारश्च जाप्यश्च व्रतानि नियमास्तथा। वेदा लोकाश्च देवाश्च भगवानेव सर्वशः ।। ५५.

तुम्हीच स्वधा, जप, व्रते आणि नियम; वेद, लोक आणि देव — हे भगवंत, तुम्हीच सर्व काही आहात.

आकाशस्य च शब्दस्त्वं भूतानां प्रभवाव्ययम्। भूमेर्गन्धो रसश्वापां तेजोरूपं महेश्वर ।। ५५.

तू आकाशाचा नाद आहेस, सर्व सृष्टींचा उद्गम आणि नाश न होणारा आधार आहेस; पृथ्वीचा सुगंध, पाण्याचा स्वाद, अग्नीचं तेजस्वी रूप, हे महेश्वरा, ते सर्व तूच आहेस.

वायोः रुपर्शश्च देवश्च वपुश्चन्द्रमसस्तथा । बुधो ज्ञानञ्च देवेश प्रकृतौ बीजमेव च ।। ५५.

वायूचा स्पर्श आणि रूप, चंद्राचा सौंदर्य, बुधाचा ज्ञान, हे देवाधिदेवा, आणि निसर्गातील बीज, हे सर्व तुझ्याच रूपात आहे.

त्वं कर्त्ता सर्वभूतानां कालो मृत्युर्यमोऽन्तकः। त्वं धारयसि लोकास्त्रींस्त्वमेव सृजसि प्रभो ।। ५५.

तू सर्व जीवांचा कर्ता आहेस, काळ, मृत्यू, यम आणि अंत करणारा तूच आहेस; हे प्रभो, तूच तिन्ही लोकांना आधार देतोस आणि निर्माण करतोस.

पूर्वेण वदनेन त्वमिन्द्रत्वञ्च प्रकाशसे। दक्षिणेन च वक्रेण लोकान् संक्षीयसे प्रभो ।। ५५.

पूर्वेकडील तुझ्या मुखाने तू इंद्रपद प्रकट करतोस; दक्षिणेकडील वक्र मुखाने, हे प्रभो, तू लोकांचा संहार करतोस.

पश्चिमेन तु वक्रेण वरुणत्वं करोषि वै। उत्तरेण तु वक्रेण सौम्यत्वञ्च व्यवस्थितम् ।। ५५.

पश्चिमेकडील वक्र मुखाने तू वरुणपद धारण करतोस; उत्तरेकडील वक्र मुखाने सौम्यतेची स्थापना होते.

राजसे बहुधा देव लोकानां प्रभवाव्ययः। आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनीसुतौ ।। ५५.

हे देवा, अनेक प्रकारे तू लोकांचा उद्गम आणि नाश न होणारा आधार आहेस; आदित्य, वसु, रुद्र, मरुत आणि अश्विनी कुमार हे सर्व तुझ्याच रूपात आहेत.

साध्या विद्याधरा नागाश्वारणाश्च तपोधनाः. वालखिल्या महात्मानस्तपः सिद्धाश्च सुव्रताः ।। ५५.

साध्य, विद्याधर, नाग, अश्वारक्षक, तपस्वी, महान आत्मा असलेले वालखिल्य, सिद्ध तपस्वी आणि उत्तम व्रत धारण करणारे हे सर्व तुझ्याच रूपात आहेत.

त्वत्तः प्रसूता देवेश ये चान्ये नियतव्रताः। उमा सीता सिनी वाली कुहूर्गायत्रिरेव च ।। ५५.

हे देवाधिदेवा, तुझ्यापासूनच जन्मलेले आणि इतरही जे नित्य व्रत पाळतात, उमा, सीता, सिनी, वाली, कुहू आणि गायत्री हे सर्व तुझ्याच कळपात आहेत.