वायुपुराणम्

प्रणष्टेषु च दैत्येषु प्रहृष्टे च शचीपतौ। अथाजग्मुः प्रभुं द्रष्टुं सर्वे देवाः सवासवाः ।। ५५.

दानवांचा नाश झाल्यावर आणि शचीपती आनंदी झाल्यावर, सर्व देव आणि इंद्र प्रभूला पाहायला गेले.

यत्रास्ते विश्वरूपात्मा क्षीरोदस्य समी पतः। सिद्धब्रह्मर्षयो यक्षा गन्धर्वाप्सरसाङ्गणाः ।। ५५.

जिथे सर्व रूपांचा अधिपती क्षीरसागराच्या जवळ आहे, तिथे सिद्ध, ब्रह्मर्षी, यक्ष, गंधर्व आणि अप्सरांचा समूह जमला होता.

नागा देवर्षयश्चैव नद्यः सर्वे च पर्वताः। अभिगम्य महात्मानं स्तुवन्ति पुरुषं हरिम् ।। ५५.

नाग, देवर्षी, नद्या आणि सर्व पर्वत, त्या महात्म्याजवळ जाऊन, पुरुषोत्तम हरिची स्तुती करू लागले.

त्वं धाता त्वञ्च कर्त्ताऽस्य त्वं लोकान् सृजसि प्रभो। त्वत्प्रसादाच्च कल्याणं प्राप्तं त्रैलोक्यमव्ययम्। असुराश्च जिताः सर्वे बलिर्बद्धश्च वै त्वया ।। ५५.

प्रभो, तूच या जगाचा धारक आणि सर्जक आहेस; तुझ्या कृपेने तीनही लोकांना अखंड कल्याण मिळाले आहे. सर्व असुर जिंकले गेले, आणि बळी तुझ्याच हातून बांधला गेला.

एव मुक्तः सुरैर्विष्णुः सिद्धैश्च परमर्षिभिः। प्रत्युवाच ततो देवान् सर्वांस्तान् पुरुषोत्तमः ।। ५५.

देव, सिद्ध आणि श्रेष्ठ ऋषींनी असे म्हटल्यावर, पुरुषोत्तम विष्णूंनी सर्व देवांना उत्तर दिले.

श्रूयतामभिधास्यामि कारणं सुरसत्तमाः। यः स्रष्टा सर्वभूतानां कालः कालकरः प्रभुः ।। ५५.

सर्वोत्तम देवांनो, ऐका, मी कारण सांगतो: जो सर्व भूतांचा सर्जक आहे, काळ आहे, आणि काळाचा निर्माता आहे.

येन हि ब्रह्मणा सार्द्धं सृष्टा लोकाश्च मायया। तस्यैव च प्रसादेन आदौ सिद्धत्वमागतम् ।। ५५.

ज्याने ब्रह्मासोबत मायेने हे जग निर्माण केले, आणि ज्याच्या कृपेने सुरुवातीला सिद्धत्व मिळाले.

पुरा तमसि चाव्यक्ते त्रैलोक्ये ग्रासिते मया। उदरस्थेषु भूतेषु लोकेऽहं शयितस्तदा ।। ५५.

पूर्वी, जेव्हा अंधार आणि अव्यक्ताने तीनही लोक व्यापले होते, तेव्हा मी माझ्या उदरातील जीवांमध्ये त्या जगात निजलो होतो.

सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्। शङ्खचक्रगदा पाणिः शयितो विमलेऽम्भसि ।। ५५.

हजारो डोकी, हजारो डोळे, हजारो पाय घेऊन, शंख, चक्र, गदा हातात धरून, मी निर्मळ जलावर निजलो होतो.

एतस्मिन्नन्तरे दूरात् पश्यामि ह्यमितप्रभम्। शतसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा ।। ५५.

त्या वेळी, दूरवरून मी अमर्याद तेज असलेला, शंभर सूर्यांसारखा तेजस्वी, स्वतःच्या तेजाने प्रज्वलित असलेला एक पाहिला.

चतुर्वक्रं महा योगं पुरुषं काञ्चनप्रभम्। कृष्णाजिनधरं देवं कमण्डलुविभूषितम्। निमेषान्तरमात्रेण प्राप्तोऽसौ पुरुषोत्तमः ।। ५५.

चार तोंडांचा, महान योगी, सुवर्णासारखा तेजस्वी, काळ्या मृगचर्म धारण केलेला, कमंडलूने शोभलेला तो पुरुषोत्तम, डोळ्याच्या पापण्यांच्या क्षणात तिथे आला.

ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोक नमस्कृतः। कस्त्वं कुतो वा किञ्चेह तिष्ठसे वद मे विभो ।। ५५.

तेव्हा सर्व लोकांनी वंदन केलेल्या ब्रह्मदेवाने मला विचारले: 'तू कोण आहेस? कुठून आला आहेस? इथे का थांबलास? मला सांग, प्रभू.'

अहं कर्त्ताऽस्मि लोकानां स्वयम्बूर्विश्वतोमुखः। एवमुक्तस्तदा देन ब्रह्मणाहमुवाच तम् ।। ५५.

'मी या जगाचा सर्जक आहे, सर्वदिशांनी तोंड असलेला स्वयंभू आहे.' असे ब्रह्मदेवाने सांगितल्यावर, मी त्याला उत्तर दिले.

अहं कर्त्ता च लोकानां संहर्त्ता च पुनः पुनः। एवं सम्भाषमाणाभ्यां परस्परजयैषिणाम्। उत्तरां दिशमास्थाय ज्वाला दृष्टाप्यधिष्ठिता ।। ५५.

मी या सृष्टीचा कर्ता आहे आणि पुन्हा पुन्हा नाश करणारा देखील आहे. अशा रीतीने आम्ही दोघे एकमेकांवर विजय मिळवण्याच्या इच्छेने बोलत असताना, उत्तरेकडून एक ज्वाळा आमच्या समोर प्रकट झाली.

ज्वालान्ततस्तामालोक्य विस्मित्तौ च तदानयोः । तेजसा चैव तेनाथ सर्वं ज्योतिःकृतं जलम् ।। ५५.

त्या ज्वाळेच्या आतून पाहून आम्ही दोघेही आश्चर्यचकित झालो; आणि तिच्या तेजामुळे सगळे पाणी प्रकाशाने उजळून गेले.

वर्द्धमाने तदा वह्नावत्यन्तपरमाद्भुते। अतिदुद्राव तां ज्वालां ब्रह्मा चाहञ्च सत्वरः ।। ५५.

ती आग वाढू लागली, अतिशय अद्भुत आणि विलक्षण वाटू लागली, तेव्हा ब्रह्मा आणि मी दोघेही त्या ज्वाळेकडे झपाट्याने धावलो.

दिवं भूमिञ्च विष्टभ्य तिष्ठन्तं ज्वालमण्डलम्। तस्य ज्वालस्य मध्ये तु पश्यावो विपुलप्रभम् ।। ५५.

आकाश आणि पृथ्वी व्यापणारा एक ज्वाळांचा वर्तुळ तिथे उभा होता; आणि त्या ज्वाळेच्या मध्यभागी आम्ही प्रचंड तेज पाहिले.

प्रादेशमात्रमव्यक्तं लिङ्गं परमदीपितम्। न च तत्काञ्चनं मध्ये न शैलं न च राजतम् ।। ५५.

त्या मध्यभागी एक अस्पष्ट, हातभर आकाराचे, अत्यंत तेजस्वी असे लिंग होते; ते ना सोन्याचे होते, ना डोंगरासारखे, ना चांदीचे.

अनिर्द्देश्यमचिन्त्यञ्च लक्ष्यालक्ष्यं पुनः पुनः। महौजसं महाघोरं वर्द्धमानं भृशं तदा। ज्वालामालायतं न्यस्तं सर्वभूतभयङ्करम् ।। ५५.

ते वर्णन करता येणार नाही असे, विचारातही न येणारे, कधी दिसणारे कधी अदृश्य, प्रचंड सामर्थ्यवान, अत्यंत भयंकर, सतत वाढणारे, ज्वाळांच्या माळेने वेढलेले आणि सर्व प्राण्यांना भयभीत करणारे होते.

अस्य लिङ्गस्य योऽन्तं वै गच्छते मन्त्रकारणम्। घोर रूपिणमत्यर्थं भिन्दन्तमिव रोदसी ।। ५५.

या लिंगाचा शेवट शोधायला जो मंत्र आणि विधीने प्रयत्न करतो, त्याला ते फारच भयंकर रूपात दिसते, जणू काही आकाश आणि पृथ्वी फाडून टाकणारे.

ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा अधो गच्छ त्वतन्द्रितः। अन्तमस्य विजानीमो लिङ्गस्य तु महात्मनः ।। ५५.

तेव्हा ब्रह्मा मला म्हणाले, 'तू विलंब न करता खाली जा; आपण या महान लिंगाचा शेवट शोधू या.'

अहमूर्द्ध्वं गमिष्यामि यावदन्तोऽस्य दृश्यते। तदा तौ समयं कृत्वा गतावूर्द्ध्वमधश्च ह ।। ५५.

'मी वर जाईन, जोपर्यंत याचा शेवट दिसत नाही.' असे ठरवून आम्ही दोघे, एक वर आणि एक खाली, निघून गेलो.

ततो वर्षसहस्रन्तु अहं पुनरधो गतः। न च पश्यामि तस्यान्तं भीतश्चाहं न संशयः ।। ५५.

मग मी हजार वर्षे खाली गेलो; पण मला त्याचा शेवट दिसला नाही, आणि मी घाबरलो — यात शंका नाही.

तथा ब्रह्मा च श्रान्तश्च न चान्तन्तस्य पश्यति। समागतो मया सार्द्धं तत्रैव च महाम्भसि ।। ५५.

त्याचप्रमाणे ब्रह्मा देखील थकून गेले, त्यांनाही शेवट दिसला नाही; मग ते परत आले आणि त्या महान पाण्यात माझ्याजवळ आले.

ततो विस्मयमापन्नावुभौ तस्य महात्मनः ५५.

मग त्या महान आत्म्याच्या सामर्थ्यामुळे आम्ही दोघेही आश्चर्यचकित झालो.

ततो ध्यानगतन्तत्र ईश्वरं सर्वतोमुखम्। प्रभवं निधऩञ्चैव लोकानां प्रभुमव्ययम् ।। ५५.

मग ध्यानात मग्न होऊन आम्ही सर्वदिशांनी पाहणाऱ्या, सृष्टीचा आरंभ आणि अंत असणाऱ्या, अविनाशी अशा प्रभूचे दर्शन घेतले.

ब्रह्माञ्जलिपुटो भूत्वा तस्मै शर्वाय शूलिने। महाभैरवनादाय भीमरूपाय दंष्ट्रिणे। अव्यक्ताय महान्ताय नमस्कारं प्रकुर्महे ।। ५५.

ब्रह्मा यांनी हात जोडून त्या शर्वा, त्रिशूळधारी, भयंकर गर्जना करणाऱ्या, भीषण रूप असणाऱ्या, दाढा असणाऱ्या, अव्यक्त आणि महान अशा देवाला आम्ही नमस्कार केला.

नमोऽस्तु ते लोकसुरेश देव नमोऽस्तु ते भूतपते महांश्च। नमोऽस्तु ते शाश्वत सिद्धयोने नमोऽस्तु ते सर्वजगत्प्रतिष्ठ ।। ५५.

तुम्हाला नमस्कार असो, देव आणि असुरांचे स्वामी, तुम्हाला नमस्कार असो, भूतांचे अधिपती आणि महान प्रभू; तुम्हाला नमस्कार असो, शाश्वत सिद्धीचे मूळ; तुम्हाला नमस्कार असो, सर्व जगाचा आधार.

परमेष्ठी परं ब्रह्म अक्षरं परमं पदम्। श्रेष्ठस्त्वं वामदेवश्च रुद्रः स्कन्दः शिवः प्रभुः ।। ५५.

तुम्हीच सर्वोच्च सृष्टीकर्ता, परब्रह्म, अक्षय, परमपद; तुम्हीच श्रेष्ठ, वामदेव, रुद्र, स्कंद, शिव आणि प्रभू आहात.