वायुपुराणम्

मम भक्ता वरारोहे ये च श्रृण्वन्ति मानवाः। तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि इह लोके परत्र च ।। ५४.

हे सुंदर नितंबवाली, माझे भक्त आणि जे माणसं ही कथा ऐकतात, त्यांची गती मी या जगात आणि पुढच्या जगात सांगतो.

ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्रियो जयते महीम्। वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।। ५४.

ब्राह्मण वेद प्राप्त करतो, क्षत्रिय पृथ्वी जिंकतो, वैश्य लाभ मिळवतो आणि शूद्र सुख प्राप्त करतो.

व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्। गुर्विणी लभते पुत्रं कन्या विन्दति सत्पतिम्। नष्टञ्च लभते सर्वमिहलोके परत्र च ।। ५४.

आजारी माणूस रोगमुक्त होतो, बांधलेला सुटतो; गरोदर स्त्रीला पुत्र मिळतो, कन्येला योग्य पती मिळतो; जे काही हरवलं ते या जगात आणि पुढच्या जगात पुन्हा मिळतं.

गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत् फलम्। तत् फलं भवति श्रुत्वा विभोर्दिव्यामिमां कथाम् ।। ५४.

शंभर हजार गायी योग्य रीतीने दान दिल्याचं जे फळ मिळतं, तेच फळ या प्रभूच्या दिव्य कथेला ऐकून मिळतं.

पादं वा यदि वाप्यर्द्धं श्लोकं श्लोकार्द्धमेव वा। यस्तु धारयते नित्यं रुद्रलोकं स गच्छति ।। ५४.

कोणी जरी रोज पाद किंवा अर्धा श्लोक, किंवा श्लोकाचा अर्धा भागही मनाशी ठेवला, तरी तो रुद्रलोकात जातो.

कथामिमां पुण्यफलादियुक्तां निवेद्य देव्याः शशिबद्ध मूर्द्धजः। वृषस्य पृष्ठेन सहोमया प्रभुर्जगाम किष्किन्धगुहां गुहप्रियः ।। ५४.

ही पुण्य आणि फळांनी युक्त कथा देवीला सांगून, शशीच्या चंद्राने मस्तक शोभवलेले प्रभू, उमा सोबत वृषभावर बसून, गुहाला प्रिय असलेल्या किष्किंधा गुहेकडे गेले.

क्रान्तं मया पापहरं महापदं निवेद्य तेभ्यः प्रददौ प्रभञ्जनः। अधीत्य सर्वं त्वखिलं सुलक्षणं जगाम आदित्यपथं द्विजोत्तमः ।। ५४.

मी मिळवलेली, पापांचा नाश करणारी महान अवस्था त्यांना सांगून, प्रभंजनाने ती त्यांना दिली; सर्व शुभ आणि पूर्ण ग्रंथ वाचून, श्रेष्ठ ब्राह्मण सूर्याच्या मार्गाने गेला.

गुणकर्मप्रभावैश्च कोऽधिको वदतां वरः। श्रोतुमिच्छामहे सम्यगाश्चर्यं गुणविस्तरम् ।। ५५.

गुण, कर्म आणि प्रभाव यात त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण आहे, हे आम्हाला सांग. आम्हाला त्याचे अद्भुत आणि विस्तृत गुण ऐकायचे आहेत.

अत्राप्युदाहरन्तीममिति हासं पुरातनम् । महादेवस्य माहात्म्यं विभुत्वञ्च महात्मनः ।। ५५.

इथेही, महादेवाच्या महात्म्याची आणि त्याच्या सामर्थ्याची ही प्राचीन कथा सांगितली जाते.

पूर्वं त्रैलोक्यविजये विष्णुना समुदाहृतम्। बलिं बद्ध्वा महौजास्तु त्रैलोक्याधि पतिः पुरा ।। ५५.

पूर्वी, तीनही लोकांचा विजय मिळवताना, विष्णूंनी बलिला बांधले आणि तो तीनही लोकांचा अधिपती झाला.

प्रणष्टेषु च दैत्येषु प्रहृष्टे च शचीपतौ। अथाजग्मुः प्रभुं द्रष्टुं सर्वे देवाः सवासवाः ।। ५५.

दानवांचा नाश झाल्यावर आणि शचीपती आनंदी झाल्यावर, सर्व देव आणि इंद्र प्रभूला पाहायला गेले.

यत्रास्ते विश्वरूपात्मा क्षीरोदस्य समी पतः। सिद्धब्रह्मर्षयो यक्षा गन्धर्वाप्सरसाङ्गणाः ।। ५५.

जिथे सर्व रूपांचा अधिपती क्षीरसागराच्या जवळ आहे, तिथे सिद्ध, ब्रह्मर्षी, यक्ष, गंधर्व आणि अप्सरांचा समूह जमला होता.

नागा देवर्षयश्चैव नद्यः सर्वे च पर्वताः। अभिगम्य महात्मानं स्तुवन्ति पुरुषं हरिम् ।। ५५.

नाग, देवर्षी, नद्या आणि सर्व पर्वत, त्या महात्म्याजवळ जाऊन, पुरुषोत्तम हरिची स्तुती करू लागले.

त्वं धाता त्वञ्च कर्त्ताऽस्य त्वं लोकान् सृजसि प्रभो। त्वत्प्रसादाच्च कल्याणं प्राप्तं त्रैलोक्यमव्ययम्। असुराश्च जिताः सर्वे बलिर्बद्धश्च वै त्वया ।। ५५.

प्रभो, तूच या जगाचा धारक आणि सर्जक आहेस; तुझ्या कृपेने तीनही लोकांना अखंड कल्याण मिळाले आहे. सर्व असुर जिंकले गेले, आणि बळी तुझ्याच हातून बांधला गेला.

एव मुक्तः सुरैर्विष्णुः सिद्धैश्च परमर्षिभिः। प्रत्युवाच ततो देवान् सर्वांस्तान् पुरुषोत्तमः ।। ५५.

देव, सिद्ध आणि श्रेष्ठ ऋषींनी असे म्हटल्यावर, पुरुषोत्तम विष्णूंनी सर्व देवांना उत्तर दिले.

श्रूयतामभिधास्यामि कारणं सुरसत्तमाः। यः स्रष्टा सर्वभूतानां कालः कालकरः प्रभुः ।। ५५.

सर्वोत्तम देवांनो, ऐका, मी कारण सांगतो: जो सर्व भूतांचा सर्जक आहे, काळ आहे, आणि काळाचा निर्माता आहे.

येन हि ब्रह्मणा सार्द्धं सृष्टा लोकाश्च मायया। तस्यैव च प्रसादेन आदौ सिद्धत्वमागतम् ।। ५५.

ज्याने ब्रह्मासोबत मायेने हे जग निर्माण केले, आणि ज्याच्या कृपेने सुरुवातीला सिद्धत्व मिळाले.

पुरा तमसि चाव्यक्ते त्रैलोक्ये ग्रासिते मया। उदरस्थेषु भूतेषु लोकेऽहं शयितस्तदा ।। ५५.

पूर्वी, जेव्हा अंधार आणि अव्यक्ताने तीनही लोक व्यापले होते, तेव्हा मी माझ्या उदरातील जीवांमध्ये त्या जगात निजलो होतो.

सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्। शङ्खचक्रगदा पाणिः शयितो विमलेऽम्भसि ।। ५५.

हजारो डोकी, हजारो डोळे, हजारो पाय घेऊन, शंख, चक्र, गदा हातात धरून, मी निर्मळ जलावर निजलो होतो.

एतस्मिन्नन्तरे दूरात् पश्यामि ह्यमितप्रभम्। शतसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा ।। ५५.

त्या वेळी, दूरवरून मी अमर्याद तेज असलेला, शंभर सूर्यांसारखा तेजस्वी, स्वतःच्या तेजाने प्रज्वलित असलेला एक पाहिला.

चतुर्वक्रं महा योगं पुरुषं काञ्चनप्रभम्। कृष्णाजिनधरं देवं कमण्डलुविभूषितम्। निमेषान्तरमात्रेण प्राप्तोऽसौ पुरुषोत्तमः ।। ५५.

चार तोंडांचा, महान योगी, सुवर्णासारखा तेजस्वी, काळ्या मृगचर्म धारण केलेला, कमंडलूने शोभलेला तो पुरुषोत्तम, डोळ्याच्या पापण्यांच्या क्षणात तिथे आला.

ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोक नमस्कृतः। कस्त्वं कुतो वा किञ्चेह तिष्ठसे वद मे विभो ।। ५५.

तेव्हा सर्व लोकांनी वंदन केलेल्या ब्रह्मदेवाने मला विचारले: 'तू कोण आहेस? कुठून आला आहेस? इथे का थांबलास? मला सांग, प्रभू.'

अहं कर्त्ताऽस्मि लोकानां स्वयम्बूर्विश्वतोमुखः। एवमुक्तस्तदा देन ब्रह्मणाहमुवाच तम् ।। ५५.

'मी या जगाचा सर्जक आहे, सर्वदिशांनी तोंड असलेला स्वयंभू आहे.' असे ब्रह्मदेवाने सांगितल्यावर, मी त्याला उत्तर दिले.

अहं कर्त्ता च लोकानां संहर्त्ता च पुनः पुनः। एवं सम्भाषमाणाभ्यां परस्परजयैषिणाम्। उत्तरां दिशमास्थाय ज्वाला दृष्टाप्यधिष्ठिता ।। ५५.

मी या सृष्टीचा कर्ता आहे आणि पुन्हा पुन्हा नाश करणारा देखील आहे. अशा रीतीने आम्ही दोघे एकमेकांवर विजय मिळवण्याच्या इच्छेने बोलत असताना, उत्तरेकडून एक ज्वाळा आमच्या समोर प्रकट झाली.

ज्वालान्ततस्तामालोक्य विस्मित्तौ च तदानयोः । तेजसा चैव तेनाथ सर्वं ज्योतिःकृतं जलम् ।। ५५.

त्या ज्वाळेच्या आतून पाहून आम्ही दोघेही आश्चर्यचकित झालो; आणि तिच्या तेजामुळे सगळे पाणी प्रकाशाने उजळून गेले.

वर्द्धमाने तदा वह्नावत्यन्तपरमाद्भुते। अतिदुद्राव तां ज्वालां ब्रह्मा चाहञ्च सत्वरः ।। ५५.

ती आग वाढू लागली, अतिशय अद्भुत आणि विलक्षण वाटू लागली, तेव्हा ब्रह्मा आणि मी दोघेही त्या ज्वाळेकडे झपाट्याने धावलो.

दिवं भूमिञ्च विष्टभ्य तिष्ठन्तं ज्वालमण्डलम्। तस्य ज्वालस्य मध्ये तु पश्यावो विपुलप्रभम् ।। ५५.

आकाश आणि पृथ्वी व्यापणारा एक ज्वाळांचा वर्तुळ तिथे उभा होता; आणि त्या ज्वाळेच्या मध्यभागी आम्ही प्रचंड तेज पाहिले.

प्रादेशमात्रमव्यक्तं लिङ्गं परमदीपितम्। न च तत्काञ्चनं मध्ये न शैलं न च राजतम् ।। ५५.

त्या मध्यभागी एक अस्पष्ट, हातभर आकाराचे, अत्यंत तेजस्वी असे लिंग होते; ते ना सोन्याचे होते, ना डोंगरासारखे, ना चांदीचे.

अनिर्द्देश्यमचिन्त्यञ्च लक्ष्यालक्ष्यं पुनः पुनः। महौजसं महाघोरं वर्द्धमानं भृशं तदा। ज्वालामालायतं न्यस्तं सर्वभूतभयङ्करम् ।। ५५.

ते वर्णन करता येणार नाही असे, विचारातही न येणारे, कधी दिसणारे कधी अदृश्य, प्रचंड सामर्थ्यवान, अत्यंत भयंकर, सतत वाढणारे, ज्वाळांच्या माळेने वेढलेले आणि सर्व प्राण्यांना भयभीत करणारे होते.