वायुपुराणम्

त्वमेव सूक्ष्मस्य परस्य सूक्ष्मस्त्वमेव वह्निः पवनस्त्वमेव। त्वमेव सर्वस्य चराचरस्य लोकस्य कर्त्ता प्रलये च गोप्ता ।। ५४.

तूच अत्यंत सूक्ष्म आहेस, तूच श्रेष्ठ सूक्ष्म आहेस; तूच अग्नी आहेस, तूच वायू आहेस; तूच सर्व चराचर जगाचा कर्ता आणि संहारकाळी रक्षक आहेस.

इतीदमुक्त्वा वचनं सुरेन्द्राः प्रगृह्य सोमं प्रणिपत्य मूर्द्ना। गता विमानैरनिगृह्य वेगैर्महात्मनो मेरुमुपेत्य सर्वे ।। ५४.

हे शब्द बोलून, देवांचे अधिपती सोम घेऊन, मस्तक झुकवून, सर्वजण आपल्या विमानांतून वेगाने निघाले आणि महात्मे मेरू पर्वतावर पोहोचले.

इत्येतत्परमं गुह्यं पुण्यात्पुण्यमहत्तरम्। नीलकण्ठेति यत् प्रोक्तं विख्यातं लोकविश्रुतम् ।। ५४.

असा हा 'नीलकंठ' नावाचा, सर्वात पुण्यवानांपेक्षा अधिक पुण्य देणारा, जगात प्रसिद्ध आणि ख्यातनाम असा हा परम गूढ मंत्र सांगितला आहे.

स्वयं स्वयम्भुवा प्रोक्तां पुण्यां पापप्रणाशनीम्। यस्तु धारयते नित्यमेनां ब्रह्मोद्भवां कथाम्। तस्याहं संप्रवक्ष्यामि फलं वै विपुलं महत् ।। ५४.

स्वयंसिद्ध ब्रह्मदेवाने सांगितलेली ही पुण्यकारी, पाप नष्ट करणारी कथा जो नेहमी मनाशी ठेवतो, त्याला मी आता मोठं आणि विपुल फळ सांगतो.

विषं तस्य वरारोहे स्थावरं जङ्गमन्तथा। गात्रं प्राप्य च सुश्रोणि क्षिप्रं तत् प्रतिहन्यते ।। ५४.

हे सुंदर नितंबवाली, स्थावर किंवा जंगम कोणत्याही प्राण्याचं विष त्याच्या शरीराला लागलं तरी, हे सुंदर नितंबवाली, ते लगेच निष्प्रभ होतं.

शमयत्यशुभं घोरं दुःस्वप्नञ्चापकर्षति। स्त्रीषु वल्लभतां याति सभायां पार्थिवस्य च ।। ५४.

हे अशुभ आणि भयावह गोष्टी शांत करतं, वाईट स्वप्नं दूर करतं; तो स्त्रियांमध्ये प्रिय होतो आणि राजसभेत मान मिळवतो.

विवादे जयमाप्नोति युद्धे शूरत्वमेव च। गच्छतः क्षेममध्वानं गृहे च नित्यसम्पदः ।। ५४.

वादात तो विजय मिळवतो, युद्धात शौर्य प्राप्त करतो; प्रवास करताना त्याचा मार्ग सुरक्षित असतो आणि घरात नेहमी समृद्धी असते.

शरीरभेदे वक्ष्यामि गतिं तस्य वरानने। नीलकण्ठो हरिच्छमश्रुः शशाङ्काङ्कितमूर्द्धजः ।। ५४.

शरीराचा अंत झाल्यावर, हे सुंदर मुखवाली, मी त्याची गती सांगतो: तो नीलकंठासारखा होतो, हरिप्रती दयाळू, डोळ्यात आनंदाश्रू, आणि चंद्राने शोभलेले केस असलेला.

त्र्यक्षस्त्रिशूलपाणिश्च वृषयानः पिनाकधृक्। नन्धितुल्यबलः श्रीमान् नन्दितुल्यपराक्रमः ।। ५४.

तो त्रिनेत्रधारी, त्रिशूळधारी, वृषभावर बसणारा, पिनाकधारी, नंदीइतकं बळवान, तेजस्वी आणि नंदीइतकं पराक्रमी होतो.

विचरत्यचिरात् सर्वान् सर्वलोकान्ममाज्ञया । न हन्यते गतिस्तस्य अनिलस्य यथाम्बरे। मम तुल्यबलो भूत्वा तिष्ठत्याभूतसम्प्लवम् ।। ५४.

तो माझ्या आज्ञेने सर्व लोकांतून वेगाने फिरतो; त्याला कोणतीही हानी होत नाही, त्याची गती आकाशातील वाऱ्यासारखी असते; माझ्यासारखं बळ मिळवून तो सृष्टीच्या अंतापर्यंत टिकतो.

मम भक्ता वरारोहे ये च श्रृण्वन्ति मानवाः। तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि इह लोके परत्र च ।। ५४.

हे सुंदर नितंबवाली, माझे भक्त आणि जे माणसं ही कथा ऐकतात, त्यांची गती मी या जगात आणि पुढच्या जगात सांगतो.

ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्रियो जयते महीम्। वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।। ५४.

ब्राह्मण वेद प्राप्त करतो, क्षत्रिय पृथ्वी जिंकतो, वैश्य लाभ मिळवतो आणि शूद्र सुख प्राप्त करतो.

व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्। गुर्विणी लभते पुत्रं कन्या विन्दति सत्पतिम्। नष्टञ्च लभते सर्वमिहलोके परत्र च ।। ५४.

आजारी माणूस रोगमुक्त होतो, बांधलेला सुटतो; गरोदर स्त्रीला पुत्र मिळतो, कन्येला योग्य पती मिळतो; जे काही हरवलं ते या जगात आणि पुढच्या जगात पुन्हा मिळतं.

गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत् फलम्। तत् फलं भवति श्रुत्वा विभोर्दिव्यामिमां कथाम् ।। ५४.

शंभर हजार गायी योग्य रीतीने दान दिल्याचं जे फळ मिळतं, तेच फळ या प्रभूच्या दिव्य कथेला ऐकून मिळतं.

पादं वा यदि वाप्यर्द्धं श्लोकं श्लोकार्द्धमेव वा। यस्तु धारयते नित्यं रुद्रलोकं स गच्छति ।। ५४.

कोणी जरी रोज पाद किंवा अर्धा श्लोक, किंवा श्लोकाचा अर्धा भागही मनाशी ठेवला, तरी तो रुद्रलोकात जातो.

कथामिमां पुण्यफलादियुक्तां निवेद्य देव्याः शशिबद्ध मूर्द्धजः। वृषस्य पृष्ठेन सहोमया प्रभुर्जगाम किष्किन्धगुहां गुहप्रियः ।। ५४.

ही पुण्य आणि फळांनी युक्त कथा देवीला सांगून, शशीच्या चंद्राने मस्तक शोभवलेले प्रभू, उमा सोबत वृषभावर बसून, गुहाला प्रिय असलेल्या किष्किंधा गुहेकडे गेले.

क्रान्तं मया पापहरं महापदं निवेद्य तेभ्यः प्रददौ प्रभञ्जनः। अधीत्य सर्वं त्वखिलं सुलक्षणं जगाम आदित्यपथं द्विजोत्तमः ।। ५४.

मी मिळवलेली, पापांचा नाश करणारी महान अवस्था त्यांना सांगून, प्रभंजनाने ती त्यांना दिली; सर्व शुभ आणि पूर्ण ग्रंथ वाचून, श्रेष्ठ ब्राह्मण सूर्याच्या मार्गाने गेला.

गुणकर्मप्रभावैश्च कोऽधिको वदतां वरः। श्रोतुमिच्छामहे सम्यगाश्चर्यं गुणविस्तरम् ।। ५५.

गुण, कर्म आणि प्रभाव यात त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण आहे, हे आम्हाला सांग. आम्हाला त्याचे अद्भुत आणि विस्तृत गुण ऐकायचे आहेत.

अत्राप्युदाहरन्तीममिति हासं पुरातनम् । महादेवस्य माहात्म्यं विभुत्वञ्च महात्मनः ।। ५५.

इथेही, महादेवाच्या महात्म्याची आणि त्याच्या सामर्थ्याची ही प्राचीन कथा सांगितली जाते.

पूर्वं त्रैलोक्यविजये विष्णुना समुदाहृतम्। बलिं बद्ध्वा महौजास्तु त्रैलोक्याधि पतिः पुरा ।। ५५.

पूर्वी, तीनही लोकांचा विजय मिळवताना, विष्णूंनी बलिला बांधले आणि तो तीनही लोकांचा अधिपती झाला.

प्रणष्टेषु च दैत्येषु प्रहृष्टे च शचीपतौ। अथाजग्मुः प्रभुं द्रष्टुं सर्वे देवाः सवासवाः ।। ५५.

दानवांचा नाश झाल्यावर आणि शचीपती आनंदी झाल्यावर, सर्व देव आणि इंद्र प्रभूला पाहायला गेले.

यत्रास्ते विश्वरूपात्मा क्षीरोदस्य समी पतः। सिद्धब्रह्मर्षयो यक्षा गन्धर्वाप्सरसाङ्गणाः ।। ५५.

जिथे सर्व रूपांचा अधिपती क्षीरसागराच्या जवळ आहे, तिथे सिद्ध, ब्रह्मर्षी, यक्ष, गंधर्व आणि अप्सरांचा समूह जमला होता.

नागा देवर्षयश्चैव नद्यः सर्वे च पर्वताः। अभिगम्य महात्मानं स्तुवन्ति पुरुषं हरिम् ।। ५५.

नाग, देवर्षी, नद्या आणि सर्व पर्वत, त्या महात्म्याजवळ जाऊन, पुरुषोत्तम हरिची स्तुती करू लागले.

त्वं धाता त्वञ्च कर्त्ताऽस्य त्वं लोकान् सृजसि प्रभो। त्वत्प्रसादाच्च कल्याणं प्राप्तं त्रैलोक्यमव्ययम्। असुराश्च जिताः सर्वे बलिर्बद्धश्च वै त्वया ।। ५५.

प्रभो, तूच या जगाचा धारक आणि सर्जक आहेस; तुझ्या कृपेने तीनही लोकांना अखंड कल्याण मिळाले आहे. सर्व असुर जिंकले गेले, आणि बळी तुझ्याच हातून बांधला गेला.

एव मुक्तः सुरैर्विष्णुः सिद्धैश्च परमर्षिभिः। प्रत्युवाच ततो देवान् सर्वांस्तान् पुरुषोत्तमः ।। ५५.

देव, सिद्ध आणि श्रेष्ठ ऋषींनी असे म्हटल्यावर, पुरुषोत्तम विष्णूंनी सर्व देवांना उत्तर दिले.

श्रूयतामभिधास्यामि कारणं सुरसत्तमाः। यः स्रष्टा सर्वभूतानां कालः कालकरः प्रभुः ।। ५५.

सर्वोत्तम देवांनो, ऐका, मी कारण सांगतो: जो सर्व भूतांचा सर्जक आहे, काळ आहे, आणि काळाचा निर्माता आहे.

येन हि ब्रह्मणा सार्द्धं सृष्टा लोकाश्च मायया। तस्यैव च प्रसादेन आदौ सिद्धत्वमागतम् ।। ५५.

ज्याने ब्रह्मासोबत मायेने हे जग निर्माण केले, आणि ज्याच्या कृपेने सुरुवातीला सिद्धत्व मिळाले.

पुरा तमसि चाव्यक्ते त्रैलोक्ये ग्रासिते मया। उदरस्थेषु भूतेषु लोकेऽहं शयितस्तदा ।। ५५.

पूर्वी, जेव्हा अंधार आणि अव्यक्ताने तीनही लोक व्यापले होते, तेव्हा मी माझ्या उदरातील जीवांमध्ये त्या जगात निजलो होतो.

सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्। शङ्खचक्रगदा पाणिः शयितो विमलेऽम्भसि ।। ५५.

हजारो डोकी, हजारो डोळे, हजारो पाय घेऊन, शंख, चक्र, गदा हातात धरून, मी निर्मळ जलावर निजलो होतो.