वायुपुराणम्

ततोऽहं पातुमारब्धो विषमन्तकसन्निभम्। पिबतो मे महाघोरं विषं सुरभयङ्करम्। कण्ठः समभवत्तूर्णं कृष्णो मे वरवर्णिनि ।। ५४.

मग मी मृत्यूसारखे ते विष प्यायला सुरुवात केली; ते अत्यंत भयंकर, देवांना भय आणणारे विष पिताच, माझा घसा ताबडतोब काळा झाला, हे सुंदर वर्णावाली.

तंदृष्ट्वो त्पलपत्राभं कण्ठे सक्तमिवोरगम् । तक्षकं नागराजानं लेलिहानमिव स्थितम् ।। ५४.

ते पाहून, त्या निळ्या कमळाच्या पाकळीप्रमाणे विष माझ्या घशाला चिकटून राहिले, जणू काही सर्पराज तक्षक घशात राहून चाटत आहे.

अथोवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः। शोभसे त्वं महादेव कण्ठेनानेन सुव्रत ।। ५४.

मग तेजस्वी ब्रह्मदेव, लोकांचे पितामह, म्हणाले, 'हे महादेव, या घशामुळे तू फारच शोभून दिसतोस, हे दृढव्रती.'

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मया गिरिवरात्मजे। पश्यतां देवसङ्गानां दैत्यानाञ्च वरानने ।। ५४.

त्यांची ही वचने ऐकून, हे पर्वतराजकन्या, मी देव आणि दैत्य यांच्या उपस्थितीत, हे सुंदर मुखवाली,

यक्षगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्। धृतं कण्ठे विषं घोरं नीलकण्टस्ततो ह्यहम् ।। ५४.

यक्ष, गंधर्व, भूत, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षस यांच्या समोर, मी ते भयंकर विष घशात धरले; म्हणून मला नीलकंठ म्हणतात.

तत् कालकूटं विषमुग्रतेजः कण्ठे मया पर्वतराजपुत्रि। निवेश्यमानं सुरदैत्यसङ्घो दृष्ट्वा परं विस्मयमाजगाम ।। ५४.

हे पर्वतराजकन्या, जेव्हा त्या प्रचंड तेजस्वी काळकूट विषाला मी घशात ठेवले, तेव्हा देव आणि दैत्यांच्या समूहांनी ते पाहून मोठा आश्चर्य अनुभवला.

ततः सुरगणाः सर्वे सदैत्योरगराक्षसाः। ऊचुः प्राञ्चलयो भूत्वा मत्तमातङ्गगामिनि ।। ५४.

मग सर्व देव, दैत्य, सर्प आणि राक्षस यांनी हात जोडून, 'हे मदमस्त हत्तीच्या चालीसारख्या गती असणाऱ्या,' असे म्हणत प्रार्थना केली.

अहो बलं वीर्यपराक्रमस्ते अहो पुनर्योगबलं तवैव। अहो प्रभुत्वं तव देवदेव गङ्गाजलास्फालितमुक्तकेश ।। ५४.

अहो, तुझं बळ, शौर्य आणि पराक्रम किती मोठं आहे! अहो, तुझं योगबळ किती अद्भुत आहे! अहो, देवाधिदेवा, गंगाजलानं न्हालेल्या, मोकळ्या केसांसह तुझं प्रभुत्व किती थोर आहे!

त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव मृत्यु र्वरदस्त्वमेव। त्वमेव सूर्यो रजनीकरश्च त्वमेव भूमिः सलिलं त्वमेव ।। ५४.

तूच विष्णू आहेस, तूच चतुर्मुख आहेस; तूच मृत्यू आहेस, तूच वर देणारा आहेस; तूच सूर्य आहेस, तूच रात्र घडवणारा आहेस; तूच पृथ्वी आहेस, तूच पाणी आहेस.

त्वमेव यज्ञो नियमस्त्वमेव त्वमेव भूतं भविता त्वमेव। त्वमेव चादि र्निधनं त्वमेव स्थूलश्च सूक्ष्मः पुरुषस्त्वमेव ।। ५४.

तूच यज्ञ आहेस, तूच व्रत आहेस; तूच जे झालं ते आणि जे होणार आहेस; तूच आरंभ आहेस, तूच शेवट आहेस; तूच स्थूल आणि तूच सूक्ष्म पुरुष आहेस.

त्वमेव सूक्ष्मस्य परस्य सूक्ष्मस्त्वमेव वह्निः पवनस्त्वमेव। त्वमेव सर्वस्य चराचरस्य लोकस्य कर्त्ता प्रलये च गोप्ता ।। ५४.

तूच अत्यंत सूक्ष्म आहेस, तूच श्रेष्ठ सूक्ष्म आहेस; तूच अग्नी आहेस, तूच वायू आहेस; तूच सर्व चराचर जगाचा कर्ता आणि संहारकाळी रक्षक आहेस.

इतीदमुक्त्वा वचनं सुरेन्द्राः प्रगृह्य सोमं प्रणिपत्य मूर्द्ना। गता विमानैरनिगृह्य वेगैर्महात्मनो मेरुमुपेत्य सर्वे ।। ५४.

हे शब्द बोलून, देवांचे अधिपती सोम घेऊन, मस्तक झुकवून, सर्वजण आपल्या विमानांतून वेगाने निघाले आणि महात्मे मेरू पर्वतावर पोहोचले.

इत्येतत्परमं गुह्यं पुण्यात्पुण्यमहत्तरम्। नीलकण्ठेति यत् प्रोक्तं विख्यातं लोकविश्रुतम् ।। ५४.

असा हा 'नीलकंठ' नावाचा, सर्वात पुण्यवानांपेक्षा अधिक पुण्य देणारा, जगात प्रसिद्ध आणि ख्यातनाम असा हा परम गूढ मंत्र सांगितला आहे.

स्वयं स्वयम्भुवा प्रोक्तां पुण्यां पापप्रणाशनीम्। यस्तु धारयते नित्यमेनां ब्रह्मोद्भवां कथाम्। तस्याहं संप्रवक्ष्यामि फलं वै विपुलं महत् ।। ५४.

स्वयंसिद्ध ब्रह्मदेवाने सांगितलेली ही पुण्यकारी, पाप नष्ट करणारी कथा जो नेहमी मनाशी ठेवतो, त्याला मी आता मोठं आणि विपुल फळ सांगतो.

विषं तस्य वरारोहे स्थावरं जङ्गमन्तथा। गात्रं प्राप्य च सुश्रोणि क्षिप्रं तत् प्रतिहन्यते ।। ५४.

हे सुंदर नितंबवाली, स्थावर किंवा जंगम कोणत्याही प्राण्याचं विष त्याच्या शरीराला लागलं तरी, हे सुंदर नितंबवाली, ते लगेच निष्प्रभ होतं.

शमयत्यशुभं घोरं दुःस्वप्नञ्चापकर्षति। स्त्रीषु वल्लभतां याति सभायां पार्थिवस्य च ।। ५४.

हे अशुभ आणि भयावह गोष्टी शांत करतं, वाईट स्वप्नं दूर करतं; तो स्त्रियांमध्ये प्रिय होतो आणि राजसभेत मान मिळवतो.

विवादे जयमाप्नोति युद्धे शूरत्वमेव च। गच्छतः क्षेममध्वानं गृहे च नित्यसम्पदः ।। ५४.

वादात तो विजय मिळवतो, युद्धात शौर्य प्राप्त करतो; प्रवास करताना त्याचा मार्ग सुरक्षित असतो आणि घरात नेहमी समृद्धी असते.

शरीरभेदे वक्ष्यामि गतिं तस्य वरानने। नीलकण्ठो हरिच्छमश्रुः शशाङ्काङ्कितमूर्द्धजः ।। ५४.

शरीराचा अंत झाल्यावर, हे सुंदर मुखवाली, मी त्याची गती सांगतो: तो नीलकंठासारखा होतो, हरिप्रती दयाळू, डोळ्यात आनंदाश्रू, आणि चंद्राने शोभलेले केस असलेला.

त्र्यक्षस्त्रिशूलपाणिश्च वृषयानः पिनाकधृक्। नन्धितुल्यबलः श्रीमान् नन्दितुल्यपराक्रमः ।। ५४.

तो त्रिनेत्रधारी, त्रिशूळधारी, वृषभावर बसणारा, पिनाकधारी, नंदीइतकं बळवान, तेजस्वी आणि नंदीइतकं पराक्रमी होतो.

विचरत्यचिरात् सर्वान् सर्वलोकान्ममाज्ञया । न हन्यते गतिस्तस्य अनिलस्य यथाम्बरे। मम तुल्यबलो भूत्वा तिष्ठत्याभूतसम्प्लवम् ।। ५४.

तो माझ्या आज्ञेने सर्व लोकांतून वेगाने फिरतो; त्याला कोणतीही हानी होत नाही, त्याची गती आकाशातील वाऱ्यासारखी असते; माझ्यासारखं बळ मिळवून तो सृष्टीच्या अंतापर्यंत टिकतो.

मम भक्ता वरारोहे ये च श्रृण्वन्ति मानवाः। तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि इह लोके परत्र च ।। ५४.

हे सुंदर नितंबवाली, माझे भक्त आणि जे माणसं ही कथा ऐकतात, त्यांची गती मी या जगात आणि पुढच्या जगात सांगतो.

ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्रियो जयते महीम्। वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।। ५४.

ब्राह्मण वेद प्राप्त करतो, क्षत्रिय पृथ्वी जिंकतो, वैश्य लाभ मिळवतो आणि शूद्र सुख प्राप्त करतो.

व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्। गुर्विणी लभते पुत्रं कन्या विन्दति सत्पतिम्। नष्टञ्च लभते सर्वमिहलोके परत्र च ।। ५४.

आजारी माणूस रोगमुक्त होतो, बांधलेला सुटतो; गरोदर स्त्रीला पुत्र मिळतो, कन्येला योग्य पती मिळतो; जे काही हरवलं ते या जगात आणि पुढच्या जगात पुन्हा मिळतं.

गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत् फलम्। तत् फलं भवति श्रुत्वा विभोर्दिव्यामिमां कथाम् ।। ५४.

शंभर हजार गायी योग्य रीतीने दान दिल्याचं जे फळ मिळतं, तेच फळ या प्रभूच्या दिव्य कथेला ऐकून मिळतं.

पादं वा यदि वाप्यर्द्धं श्लोकं श्लोकार्द्धमेव वा। यस्तु धारयते नित्यं रुद्रलोकं स गच्छति ।। ५४.

कोणी जरी रोज पाद किंवा अर्धा श्लोक, किंवा श्लोकाचा अर्धा भागही मनाशी ठेवला, तरी तो रुद्रलोकात जातो.

कथामिमां पुण्यफलादियुक्तां निवेद्य देव्याः शशिबद्ध मूर्द्धजः। वृषस्य पृष्ठेन सहोमया प्रभुर्जगाम किष्किन्धगुहां गुहप्रियः ।। ५४.

ही पुण्य आणि फळांनी युक्त कथा देवीला सांगून, शशीच्या चंद्राने मस्तक शोभवलेले प्रभू, उमा सोबत वृषभावर बसून, गुहाला प्रिय असलेल्या किष्किंधा गुहेकडे गेले.

क्रान्तं मया पापहरं महापदं निवेद्य तेभ्यः प्रददौ प्रभञ्जनः। अधीत्य सर्वं त्वखिलं सुलक्षणं जगाम आदित्यपथं द्विजोत्तमः ।। ५४.

मी मिळवलेली, पापांचा नाश करणारी महान अवस्था त्यांना सांगून, प्रभंजनाने ती त्यांना दिली; सर्व शुभ आणि पूर्ण ग्रंथ वाचून, श्रेष्ठ ब्राह्मण सूर्याच्या मार्गाने गेला.

गुणकर्मप्रभावैश्च कोऽधिको वदतां वरः। श्रोतुमिच्छामहे सम्यगाश्चर्यं गुणविस्तरम् ।। ५५.

गुण, कर्म आणि प्रभाव यात त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण आहे, हे आम्हाला सांग. आम्हाला त्याचे अद्भुत आणि विस्तृत गुण ऐकायचे आहेत.

अत्राप्युदाहरन्तीममिति हासं पुरातनम् । महादेवस्य माहात्म्यं विभुत्वञ्च महात्मनः ।। ५५.

इथेही, महादेवाच्या महात्म्याची आणि त्याच्या सामर्थ्याची ही प्राचीन कथा सांगितली जाते.