वायुपुराणम्

एवं भगवता पूर्वं ब्रह्मणा लोककर्तृणा। स्तुतोऽहं विविधैः स्तोत्रै र्वेदवेदाङ्गसम्भवैः ।। ५४.

पूर्वी जगाचा सृष्टीकर्ता भगवंत ब्रह्मदेव यांनी वेद आणि त्यांच्या शाखांतून आलेल्या विविध स्तोत्रांनी माझी स्तुती केली.

ततः प्रीतो ह्यहं तस्मै ब्रह्मणे सुमहात्मने। ततोऽहं सूक्ष्मया वाचा पितामहमथाब्रुवम् ।। ५४.

मग मी त्या महान आत्म्याला, ब्रह्मदेवाला, अत्यंत प्रसन्न होऊन, सूक्ष्म शब्दांत उत्तर दिले.

भगवन् भूतभव्येश लोकनाथ जगत्पते। किं कार्ये ते मया ब्रह्मन् कर्त्तव्यं वद सुव्रत ।। ५४.

भगवंत, भूत आणि भविष्याचे स्वामी, सर्व लोकांचे नाथ, जगाचे अधिपती, ब्रह्मदेवा, तुझ्यासाठी मी कोणते कार्य करावे? सांग, हे दृढव्रती.

श्रुत्वा वाक्यं ततो ब्रह्मा प्रत्युवाचाम्बुजेक्षणः । भूतभव्यभवन्नाथ श्रूयतां कारणेश्वर ।। ५४.

माझे हे शब्द ऐकून कमळासारख्या डोळ्यांचा ब्रह्मदेव म्हणाले, 'भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचे स्वामी, कारणांचे अधिपती, ऐक.'

सुरासुरैर्मथ्यमाने पयोधावम्बुजेक्षण। भगवन्मेघ सङ्काशं नीलजीमूतसन्निभम् ।। ५४.

देव आणि दैत्य समुद्र मथत असताना, हे कमळनयन, मेघासारखा, निळ्या वादळाच्या ढगासारखा एक तेजस्वी पुरुष प्रकट झाला.

प्रादुर्भूतं विषङ्घोरं संवर्त्ताग्निसमप्रभम्। कालमृत्युरिवोद्भूतं युगान्तादित्यवर्च्चसम् ।। ५४.

तेव्हा एक भयंकर विष प्रकट झाले, जे संहारक अग्नीसारखे तेजस्वी होते, काळ आणि मृत्यूसारखे प्रकट झाले, आणि युगाच्या शेवटी सूर्याच्या प्रकाशासारखे चमकत होते.

त्रैलोक्योत्सादि सूर्याभं विस्फुरन्तं समन्ततः। अग्रे समुत्थितं तस्मिन् विषङ्कालानलप्रभम् ।। ५४.

ते विष सर्व बाजूंनी सूर्याप्रमाणे प्रज्वलित झाले, तीनही लोकांचा संहार करेल असे वाटत होते; त्या विषाने काळाग्नीप्रमाणे तेज दाखवले.

तं दृष्ट्वा तुं वयं सर्वे भीताः सम्भ्रान्तचेतसः। तत् पिबस्व महादेव लोकानां हितकाम्यया । भवानग्र्यस्य भोक्ता वै भवांश्वैव वरः प्रभुः ।। ५४.

ते पाहून आम्हा सर्वांना भीती वाटली, मन गोंधळले; 'हे महादेव, लोकांच्या कल्याणासाठी हे विष तू प्यावे. तूच श्रेष्ठ भोगकर्ता आणि सर्वांचा प्रभू आहेस.'

त्वामृतेऽन्यो महादेव विषं सोढुं न विद्यते । नास्ति कश्चित् पुमान् शक्तस्त्रैलोक्येषु च गीयते ।। ५४.

'हे महादेव, तुझ्याशिवाय हे विष सहन करू शकेल असा कोणीच नाही; तिन्ही लोकांत असा सामर्थ्यवान पुरुष नाही असे म्हणतात.'

एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। बाढमित्येव तद्वाक्यं प्रतिगृह्य वरानने ।। ५४.

ब्रह्मदेव, परमेश्वर, यांची ही वचने ऐकून, 'ठीक आहे' असे म्हणून मी त्यांचे शब्द स्वीकारले, हे सुंदर मुखवाली.

ततोऽहं पातुमारब्धो विषमन्तकसन्निभम्। पिबतो मे महाघोरं विषं सुरभयङ्करम्। कण्ठः समभवत्तूर्णं कृष्णो मे वरवर्णिनि ।। ५४.

मग मी मृत्यूसारखे ते विष प्यायला सुरुवात केली; ते अत्यंत भयंकर, देवांना भय आणणारे विष पिताच, माझा घसा ताबडतोब काळा झाला, हे सुंदर वर्णावाली.

तंदृष्ट्वो त्पलपत्राभं कण्ठे सक्तमिवोरगम् । तक्षकं नागराजानं लेलिहानमिव स्थितम् ।। ५४.

ते पाहून, त्या निळ्या कमळाच्या पाकळीप्रमाणे विष माझ्या घशाला चिकटून राहिले, जणू काही सर्पराज तक्षक घशात राहून चाटत आहे.

अथोवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः। शोभसे त्वं महादेव कण्ठेनानेन सुव्रत ।। ५४.

मग तेजस्वी ब्रह्मदेव, लोकांचे पितामह, म्हणाले, 'हे महादेव, या घशामुळे तू फारच शोभून दिसतोस, हे दृढव्रती.'

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मया गिरिवरात्मजे। पश्यतां देवसङ्गानां दैत्यानाञ्च वरानने ।। ५४.

त्यांची ही वचने ऐकून, हे पर्वतराजकन्या, मी देव आणि दैत्य यांच्या उपस्थितीत, हे सुंदर मुखवाली,

यक्षगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्। धृतं कण्ठे विषं घोरं नीलकण्टस्ततो ह्यहम् ।। ५४.

यक्ष, गंधर्व, भूत, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षस यांच्या समोर, मी ते भयंकर विष घशात धरले; म्हणून मला नीलकंठ म्हणतात.

तत् कालकूटं विषमुग्रतेजः कण्ठे मया पर्वतराजपुत्रि। निवेश्यमानं सुरदैत्यसङ्घो दृष्ट्वा परं विस्मयमाजगाम ।। ५४.

हे पर्वतराजकन्या, जेव्हा त्या प्रचंड तेजस्वी काळकूट विषाला मी घशात ठेवले, तेव्हा देव आणि दैत्यांच्या समूहांनी ते पाहून मोठा आश्चर्य अनुभवला.

ततः सुरगणाः सर्वे सदैत्योरगराक्षसाः। ऊचुः प्राञ्चलयो भूत्वा मत्तमातङ्गगामिनि ।। ५४.

मग सर्व देव, दैत्य, सर्प आणि राक्षस यांनी हात जोडून, 'हे मदमस्त हत्तीच्या चालीसारख्या गती असणाऱ्या,' असे म्हणत प्रार्थना केली.

अहो बलं वीर्यपराक्रमस्ते अहो पुनर्योगबलं तवैव। अहो प्रभुत्वं तव देवदेव गङ्गाजलास्फालितमुक्तकेश ।। ५४.

अहो, तुझं बळ, शौर्य आणि पराक्रम किती मोठं आहे! अहो, तुझं योगबळ किती अद्भुत आहे! अहो, देवाधिदेवा, गंगाजलानं न्हालेल्या, मोकळ्या केसांसह तुझं प्रभुत्व किती थोर आहे!

त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव मृत्यु र्वरदस्त्वमेव। त्वमेव सूर्यो रजनीकरश्च त्वमेव भूमिः सलिलं त्वमेव ।। ५४.

तूच विष्णू आहेस, तूच चतुर्मुख आहेस; तूच मृत्यू आहेस, तूच वर देणारा आहेस; तूच सूर्य आहेस, तूच रात्र घडवणारा आहेस; तूच पृथ्वी आहेस, तूच पाणी आहेस.

त्वमेव यज्ञो नियमस्त्वमेव त्वमेव भूतं भविता त्वमेव। त्वमेव चादि र्निधनं त्वमेव स्थूलश्च सूक्ष्मः पुरुषस्त्वमेव ।। ५४.

तूच यज्ञ आहेस, तूच व्रत आहेस; तूच जे झालं ते आणि जे होणार आहेस; तूच आरंभ आहेस, तूच शेवट आहेस; तूच स्थूल आणि तूच सूक्ष्म पुरुष आहेस.

त्वमेव सूक्ष्मस्य परस्य सूक्ष्मस्त्वमेव वह्निः पवनस्त्वमेव। त्वमेव सर्वस्य चराचरस्य लोकस्य कर्त्ता प्रलये च गोप्ता ।। ५४.

तूच अत्यंत सूक्ष्म आहेस, तूच श्रेष्ठ सूक्ष्म आहेस; तूच अग्नी आहेस, तूच वायू आहेस; तूच सर्व चराचर जगाचा कर्ता आणि संहारकाळी रक्षक आहेस.

इतीदमुक्त्वा वचनं सुरेन्द्राः प्रगृह्य सोमं प्रणिपत्य मूर्द्ना। गता विमानैरनिगृह्य वेगैर्महात्मनो मेरुमुपेत्य सर्वे ।। ५४.

हे शब्द बोलून, देवांचे अधिपती सोम घेऊन, मस्तक झुकवून, सर्वजण आपल्या विमानांतून वेगाने निघाले आणि महात्मे मेरू पर्वतावर पोहोचले.

इत्येतत्परमं गुह्यं पुण्यात्पुण्यमहत्तरम्। नीलकण्ठेति यत् प्रोक्तं विख्यातं लोकविश्रुतम् ।। ५४.

असा हा 'नीलकंठ' नावाचा, सर्वात पुण्यवानांपेक्षा अधिक पुण्य देणारा, जगात प्रसिद्ध आणि ख्यातनाम असा हा परम गूढ मंत्र सांगितला आहे.

स्वयं स्वयम्भुवा प्रोक्तां पुण्यां पापप्रणाशनीम्। यस्तु धारयते नित्यमेनां ब्रह्मोद्भवां कथाम्। तस्याहं संप्रवक्ष्यामि फलं वै विपुलं महत् ।। ५४.

स्वयंसिद्ध ब्रह्मदेवाने सांगितलेली ही पुण्यकारी, पाप नष्ट करणारी कथा जो नेहमी मनाशी ठेवतो, त्याला मी आता मोठं आणि विपुल फळ सांगतो.

विषं तस्य वरारोहे स्थावरं जङ्गमन्तथा। गात्रं प्राप्य च सुश्रोणि क्षिप्रं तत् प्रतिहन्यते ।। ५४.

हे सुंदर नितंबवाली, स्थावर किंवा जंगम कोणत्याही प्राण्याचं विष त्याच्या शरीराला लागलं तरी, हे सुंदर नितंबवाली, ते लगेच निष्प्रभ होतं.

शमयत्यशुभं घोरं दुःस्वप्नञ्चापकर्षति। स्त्रीषु वल्लभतां याति सभायां पार्थिवस्य च ।। ५४.

हे अशुभ आणि भयावह गोष्टी शांत करतं, वाईट स्वप्नं दूर करतं; तो स्त्रियांमध्ये प्रिय होतो आणि राजसभेत मान मिळवतो.

विवादे जयमाप्नोति युद्धे शूरत्वमेव च। गच्छतः क्षेममध्वानं गृहे च नित्यसम्पदः ।। ५४.

वादात तो विजय मिळवतो, युद्धात शौर्य प्राप्त करतो; प्रवास करताना त्याचा मार्ग सुरक्षित असतो आणि घरात नेहमी समृद्धी असते.

शरीरभेदे वक्ष्यामि गतिं तस्य वरानने। नीलकण्ठो हरिच्छमश्रुः शशाङ्काङ्कितमूर्द्धजः ।। ५४.

शरीराचा अंत झाल्यावर, हे सुंदर मुखवाली, मी त्याची गती सांगतो: तो नीलकंठासारखा होतो, हरिप्रती दयाळू, डोळ्यात आनंदाश्रू, आणि चंद्राने शोभलेले केस असलेला.

त्र्यक्षस्त्रिशूलपाणिश्च वृषयानः पिनाकधृक्। नन्धितुल्यबलः श्रीमान् नन्दितुल्यपराक्रमः ।। ५४.

तो त्रिनेत्रधारी, त्रिशूळधारी, वृषभावर बसणारा, पिनाकधारी, नंदीइतकं बळवान, तेजस्वी आणि नंदीइतकं पराक्रमी होतो.