वायुपुराणम्

त्रिपुरघ्नाय वन्द्याय मातॄणाम्पतये नमः। बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च ।। ५४.

त्रिपुराचा संहार करणारे, वंदनीय, मातृशक्तींचे स्वामी, बुद्धिमान, शुद्ध, मुक्त आणि एकटे असणारे — तुम्हाला नमस्कार.

नमः कमलहस्ताय दिग्वासाय शिखण्डिने । लोक त्रयवलिधात्रे च चन्द्राय वरुणाय च ।। ५४.

कमळहस्त, आकाशवस्त्रधारी, शिखरधारी, त्रैलोक्याचे पालन करणारे, चंद्र आणि वरुण — तुम्हाला नमस्कार.

अग्राय चैव चोग्राय विप्रायानेकचक्षुषे। रजसे चैव सत्त्वाय तमसेऽव्यक्तयोनये ।। ५४.

सर्वश्रेष्ठ आणि भयंकर, ज्ञानी, अनेक डोळे असणारे, रज, सत्त्व, तम आणि अव्यक्त मूळ — तुम्हाला नमस्कार.

नित्यायानित्यरूपाय नित्यानित्याय वै नमः। व्यक्ताय चैवाव्यक्ताय व्यक्ताव्यक्ताय वै नमः ।। ५४.

शाश्वत आणि क्षणिक रूप असणाऱ्या, शाश्वत-अशाश्वत, प्रकट, अप्रकट आणि प्रकट-अप्रकट — तुम्हाला नमस्कार.

चिन्त्याय चैवाचिन्त्याय चिन्त्याचिन्त्याय वै नमः। भक्तानामार्तिनाशाय नरनारायणाय च ।। ५४.

विचार करता येणारे, न समजणारे, विचार करता येणारे आणि न येणारे, भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणारे, नर-नारायण — तुम्हाला नमस्कार.

उमाप्रियाय शर्वाय नन्दिचक्राङ्किताय च। पक्षमासार्द्धमासाय नमः संवत्सराय च ।। ५४.

उमाप्रिय, शर्व, नंदीच्या चक्राने चिन्हित, पक्ष, मास, अर्धमास आणि संवत्सर — तुम्हाला नमस्कार.

बहुरूपाय मुण्डाय दण्डिनेऽथ वरूथिने। नमः कपालहस्ताय दिग्वासाय शिखणिडने ।। ५४.

अनेक रूपे असणारे, मुंड, दंडधारी, सेनापती, कवटीहस्त, आकाशवस्त्रधारी, शिखरधारी — तुम्हाला नमस्कार.

ध्वजिने रथिने चैव यमिने ब्रह्मचारिणे। ऋग्यजुः सामवेदाय पुरुषायेश्वराय च। इत्येवमादिचरितैस्तुभ्यं देव नमोऽस्तु ते ।। ५४.

ध्वजधारी, रथी, संयमी, ब्रह्मचारी, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, पुरुष, ईश्वर — अशा सर्व चरित्रांनी, हे देव, तुम्हाला मी नमस्कार करतो.

एवं स्तुतस्ततो देवैः प्रणिपत्य वरानने ।। ५४.

अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केली आणि वंदन केले, हे सुंदर मुख असणाऱ्या.

ज्ञात्वा तु भक्तिं मम देवदेवो गङ्गाजलाप्लावितकेशदेशः। सूक्ष्मोऽतियोगातिशयादचिन्त्यो न हि प्लुतो व्यक्तमुपैति चन्द्रः ।। ५४.

माझ्या भक्तीची जाणीव झाल्यावर, गंगेच्या पाण्याने केस धुतलेला देवांचा देव अत्यंत सूक्ष्म, अगम्य आणि कल्पनेपलीकडचा आहे; जसा चंद्र पाण्यात बुडाला तरी स्पष्टपणे दिसत नाही, तसा तोही उघडपणे प्रकट होत नाही.

एवं भगवता पूर्वं ब्रह्मणा लोककर्तृणा। स्तुतोऽहं विविधैः स्तोत्रै र्वेदवेदाङ्गसम्भवैः ।। ५४.

पूर्वी जगाचा सृष्टीकर्ता भगवंत ब्रह्मदेव यांनी वेद आणि त्यांच्या शाखांतून आलेल्या विविध स्तोत्रांनी माझी स्तुती केली.

ततः प्रीतो ह्यहं तस्मै ब्रह्मणे सुमहात्मने। ततोऽहं सूक्ष्मया वाचा पितामहमथाब्रुवम् ।। ५४.

मग मी त्या महान आत्म्याला, ब्रह्मदेवाला, अत्यंत प्रसन्न होऊन, सूक्ष्म शब्दांत उत्तर दिले.

भगवन् भूतभव्येश लोकनाथ जगत्पते। किं कार्ये ते मया ब्रह्मन् कर्त्तव्यं वद सुव्रत ।। ५४.

भगवंत, भूत आणि भविष्याचे स्वामी, सर्व लोकांचे नाथ, जगाचे अधिपती, ब्रह्मदेवा, तुझ्यासाठी मी कोणते कार्य करावे? सांग, हे दृढव्रती.

श्रुत्वा वाक्यं ततो ब्रह्मा प्रत्युवाचाम्बुजेक्षणः । भूतभव्यभवन्नाथ श्रूयतां कारणेश्वर ।। ५४.

माझे हे शब्द ऐकून कमळासारख्या डोळ्यांचा ब्रह्मदेव म्हणाले, 'भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचे स्वामी, कारणांचे अधिपती, ऐक.'

सुरासुरैर्मथ्यमाने पयोधावम्बुजेक्षण। भगवन्मेघ सङ्काशं नीलजीमूतसन्निभम् ।। ५४.

देव आणि दैत्य समुद्र मथत असताना, हे कमळनयन, मेघासारखा, निळ्या वादळाच्या ढगासारखा एक तेजस्वी पुरुष प्रकट झाला.

प्रादुर्भूतं विषङ्घोरं संवर्त्ताग्निसमप्रभम्। कालमृत्युरिवोद्भूतं युगान्तादित्यवर्च्चसम् ।। ५४.

तेव्हा एक भयंकर विष प्रकट झाले, जे संहारक अग्नीसारखे तेजस्वी होते, काळ आणि मृत्यूसारखे प्रकट झाले, आणि युगाच्या शेवटी सूर्याच्या प्रकाशासारखे चमकत होते.

त्रैलोक्योत्सादि सूर्याभं विस्फुरन्तं समन्ततः। अग्रे समुत्थितं तस्मिन् विषङ्कालानलप्रभम् ।। ५४.

ते विष सर्व बाजूंनी सूर्याप्रमाणे प्रज्वलित झाले, तीनही लोकांचा संहार करेल असे वाटत होते; त्या विषाने काळाग्नीप्रमाणे तेज दाखवले.

तं दृष्ट्वा तुं वयं सर्वे भीताः सम्भ्रान्तचेतसः। तत् पिबस्व महादेव लोकानां हितकाम्यया । भवानग्र्यस्य भोक्ता वै भवांश्वैव वरः प्रभुः ।। ५४.

ते पाहून आम्हा सर्वांना भीती वाटली, मन गोंधळले; 'हे महादेव, लोकांच्या कल्याणासाठी हे विष तू प्यावे. तूच श्रेष्ठ भोगकर्ता आणि सर्वांचा प्रभू आहेस.'

त्वामृतेऽन्यो महादेव विषं सोढुं न विद्यते । नास्ति कश्चित् पुमान् शक्तस्त्रैलोक्येषु च गीयते ।। ५४.

'हे महादेव, तुझ्याशिवाय हे विष सहन करू शकेल असा कोणीच नाही; तिन्ही लोकांत असा सामर्थ्यवान पुरुष नाही असे म्हणतात.'

एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। बाढमित्येव तद्वाक्यं प्रतिगृह्य वरानने ।। ५४.

ब्रह्मदेव, परमेश्वर, यांची ही वचने ऐकून, 'ठीक आहे' असे म्हणून मी त्यांचे शब्द स्वीकारले, हे सुंदर मुखवाली.

ततोऽहं पातुमारब्धो विषमन्तकसन्निभम्। पिबतो मे महाघोरं विषं सुरभयङ्करम्। कण्ठः समभवत्तूर्णं कृष्णो मे वरवर्णिनि ।। ५४.

मग मी मृत्यूसारखे ते विष प्यायला सुरुवात केली; ते अत्यंत भयंकर, देवांना भय आणणारे विष पिताच, माझा घसा ताबडतोब काळा झाला, हे सुंदर वर्णावाली.

तंदृष्ट्वो त्पलपत्राभं कण्ठे सक्तमिवोरगम् । तक्षकं नागराजानं लेलिहानमिव स्थितम् ।। ५४.

ते पाहून, त्या निळ्या कमळाच्या पाकळीप्रमाणे विष माझ्या घशाला चिकटून राहिले, जणू काही सर्पराज तक्षक घशात राहून चाटत आहे.

अथोवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः। शोभसे त्वं महादेव कण्ठेनानेन सुव्रत ।। ५४.

मग तेजस्वी ब्रह्मदेव, लोकांचे पितामह, म्हणाले, 'हे महादेव, या घशामुळे तू फारच शोभून दिसतोस, हे दृढव्रती.'

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मया गिरिवरात्मजे। पश्यतां देवसङ्गानां दैत्यानाञ्च वरानने ।। ५४.

त्यांची ही वचने ऐकून, हे पर्वतराजकन्या, मी देव आणि दैत्य यांच्या उपस्थितीत, हे सुंदर मुखवाली,

यक्षगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्। धृतं कण्ठे विषं घोरं नीलकण्टस्ततो ह्यहम् ।। ५४.

यक्ष, गंधर्व, भूत, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षस यांच्या समोर, मी ते भयंकर विष घशात धरले; म्हणून मला नीलकंठ म्हणतात.

तत् कालकूटं विषमुग्रतेजः कण्ठे मया पर्वतराजपुत्रि। निवेश्यमानं सुरदैत्यसङ्घो दृष्ट्वा परं विस्मयमाजगाम ।। ५४.

हे पर्वतराजकन्या, जेव्हा त्या प्रचंड तेजस्वी काळकूट विषाला मी घशात ठेवले, तेव्हा देव आणि दैत्यांच्या समूहांनी ते पाहून मोठा आश्चर्य अनुभवला.

ततः सुरगणाः सर्वे सदैत्योरगराक्षसाः। ऊचुः प्राञ्चलयो भूत्वा मत्तमातङ्गगामिनि ।। ५४.

मग सर्व देव, दैत्य, सर्प आणि राक्षस यांनी हात जोडून, 'हे मदमस्त हत्तीच्या चालीसारख्या गती असणाऱ्या,' असे म्हणत प्रार्थना केली.

अहो बलं वीर्यपराक्रमस्ते अहो पुनर्योगबलं तवैव। अहो प्रभुत्वं तव देवदेव गङ्गाजलास्फालितमुक्तकेश ।। ५४.

अहो, तुझं बळ, शौर्य आणि पराक्रम किती मोठं आहे! अहो, तुझं योगबळ किती अद्भुत आहे! अहो, देवाधिदेवा, गंगाजलानं न्हालेल्या, मोकळ्या केसांसह तुझं प्रभुत्व किती थोर आहे!

त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव मृत्यु र्वरदस्त्वमेव। त्वमेव सूर्यो रजनीकरश्च त्वमेव भूमिः सलिलं त्वमेव ।। ५४.

तूच विष्णू आहेस, तूच चतुर्मुख आहेस; तूच मृत्यू आहेस, तूच वर देणारा आहेस; तूच सूर्य आहेस, तूच रात्र घडवणारा आहेस; तूच पृथ्वी आहेस, तूच पाणी आहेस.