वायुपुराणम्

एतान् देवासुरे युद्धे जयार्थे जगृहुः सुराः। कृतार्थैश्च विसृष्टास्तैः पूर्वोक्ताः प्रययुर्दिशः ॥ ८.

देवतांनी विजयासाठी असुरांशी युद्धात हे हत्ती घेतले. उद्दिष्ट साध्य झाल्यावर, पूर्वी सांगितलेले ते सर्व दिशांना पाठवले गेले.

एतेषामन्वये जातान् विनीतांस्त्रिदशा ददुः । अङ्गाय लोमपादाय सूत्रकाराय वै द्विपान् ॥ ८.

त्यांच्या वंशातील नीट प्रशिक्षित हत्ती देवांनी अंग, लोमपाद आणि सूत्रकार यांना दिले.

द्विरदो द्विरदाभ्याञ्च हस्ताद्धस्ती करात्करी। वरणाद्वारणो दन्ती दन्ताभ्यां गर्जनाद्गजः ॥ ८.

दोन दातांमुळे त्याला द्विरद म्हणतात, हातामुळे हस्ती, सोंडेपासून करी, रक्षणासाठी वरण, दातांमुळे दंती, आणि गर्जनेमुळे गज असे नाव पडले.

कुञ्जरः कुञ्जचारित्वान्नागो नगविरोधतः । मतङ्गादिति मातङ्गो द्विपो द्वाभ्यामपि स्मृतः। सामजः सामजातत्वादिति निर्वचनक्रमः ॥ ८.

कुंजनात वावरण्यामुळे कुंजनर, पर्वतांना विरोध केल्यामुळे नाग, मतंग ऋषीमुळे मातंग, दोनमुळे द्विप, आणि साम्नापासून जन्मल्यामुळे सामज असे नाव पडले.

एषां जिह्वापरावृत्तिरिवाक्तं ह्यग्निशापजम्। बलस्यानवतो या तु या चैषां गूढमुष्कता। उभयं दन्तिनामेतत्स्वयम्भूसूरशापजम् ॥ ८.

त्यांची जीभ मागे वळते, जणू काही अग्नीच्या शापामुळे. त्यांची शक्ती कमी असणे आणि लपवलेले गुप्तेंद्रिय हे दोन्ही स्वयंभू आणि देवांच्या शापामुळे आहे.

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः। कन्यासु जाता दिङ्नागैर्नानासात्त्वास्ततो गजाः ॥ ८.

देव, दानव, गंधर्व, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षस यांच्या कन्यांमध्ये विविध प्रकारचे हत्ती जन्मले.

सम्भूतिश्च प्रभूतिश्च नामनिर्वचनं तथा। एतद्गजानां विज्ञेयं येषां राजा विभावसुः ॥ ८.

हत्तींची उत्पत्ती, प्रकटीकरण आणि नावांची व्याख्या — हे सर्व समजावे, ज्यांचा राजा विभावसु आहे.

कौशिकाद्याः समुद्रात्तु गङ्गायास्तदनन्तरम्। अञ्जनस्यैकमूलस्य प्राच्यान्नागवनन्तु तत् ॥ ८.

कौशिक आणि इतर समुद्रातून, मग गंगेपासून, आणि अंजनाच्या एकाच मूळापासून पूर्वेकडील नागवन निर्माण झाले.

उत्तरा तस्य विन्ध्यस्य गङ्गाया दक्षिणञ्च यत्। गङ्गोद्भेदात्करूषेभ्यः सुप्रतीकस्य तद्वनम् ॥ ८.

विंध्याच्या उत्तरेस आणि गंगेच्या दक्षिणेस, गंगेच्या उगमापासून करूष प्रदेशात, सुप्रतीकाचे ते वन आहे.

अपरेणोत्कलाच्चैव ह्यावेदिभ्यश्च पञ्चमम्। एकभूतात्मनोस्यैतद्वामनस्य वनं स्मृतम् ॥ ८.

उत्तर दिशेने आणि आवेदी लोकांच्या सीमेनंतर, पाचवे जे वन आहे, ते वामन या लहान शरीराच्या देवतेचे वन म्हणून ओळखले जाते.

अपरेण तु लौहित्यमासिन्धोः पश्चिमेन तु। यमस्यैतद्वनं प्रोक्तमनुपर्वतमेव तत् ॥ ८.

दुसऱ्या बाजूला, लोहित्य नावाच्या नदीने आणि समुद्राच्या पश्चिमेला, पर्वतांच्या लगत यमाचे हे वन सांगितले आहे.

भूतिर्विजज्ञे भूतांश्च रुद्रस्यानुचरान् प्रभोः। स्थूलान् कृशांश्च दीर्घांश्च वामनान् ह्रस्वकान् समान् ॥ ८.

भूतीने विविध जीव आणि प्रभू रुद्राचे सेवक जन्माला घातले—काही मोठे, काही बारीक, काही उंच, काही ठेंगणे, काही लहान, काही सारखेच.

लम्बकर्णान् प्रलम्बोष्ठान् लम्बजिह्वास्तनोदरान्। एकरूपान् द्विरूपांश्च लम्बस्फिक्स्थूलपिण्डिकान् ॥ ८.

काहींचे कान लांब, ओठ मोठे, जीभ खाली लोंबती, स्तन आणि पोट झुकलेले; काही एक रूपाचे, काही दोन रूपाचे, काहींचे नितंब आणि पाय जाड.

सरोवरसमुद्रादिनदीपुलिनवासिनः। कृष्णान् गौरांश्च नीलांश्च श्वेतांश्च लोहितारुणान् ॥ ८.

हे जीव तळ्यात, सरोवरात, समुद्रात आणि नदीच्या काठी राहतात; त्यांचे रंग काळे, गोरे, निळे, पांढरे आणि लाल आहेत.

बभ्रून् वै शबलान् धूम्रान् कद्रून् रासभदारूणान्। मुञ्जकेशान् हृषीकेशान् सर्पयजोपवीतिनः ॥ ८.

काही तपकिरी, काही डागाळलेले, काही धुरकट, काही पिवळट, काही रानगाढवासारखे कठीण; काहींचे केस मुंजासारखे, काहींचे ताठ, आणि काही सर्पाचे यज्ञोपवीत घालणारे.

विसृष्टाक्षान् विरूपाक्षान् कृशाक्षानेकलोचनान्। बहुशीर्षान् विशीर्षांश्च एकशीर्षांश्च शीर्षकान् ॥ ८.

काहींचे डोळे बाहेर आलेले, काहींचे डोळे विचित्र, काहींचे डोळे बारीक, काहींचे अनेक डोळे; काहींचे अनेक डोके, काहींचे डोकेच नाही, तर काहींचे एकच डोके.

चण्डांश्च विकटांश्चैव विरोमान् रोमशांस्तथा। अन्धांस्व जटिलांश्चैव कुञ्जान् हेषकवामनान् ॥ ८.

काही अत्यंत भयंकर, काही विचित्र, काही केसाळ, काही फारच केसाळ; काही आंधळे, काही जटा असलेले, काही ठेंगणे, आणि काही घोड्यासारखे हिणकावणारे.

सरोवरसमुद्रादिनदीपुलिनसेविनः। एककर्णान् महाकर्णान् शङ्कुकर्णानकर्णिकान् ॥ ८.

हे जीव तळ्यात, सरोवरात, समुद्रात आणि नदीच्या काठी राहतात; काहींचे एकच कान, काहींचे मोठे कान, काहींचे शंखासारखे कान, आणि काहींना कानच नाहीत.

दंष्ट्रिणो नखिनश्चैव निर्द्दन्तांश्च द्विजिह्वकान्। एकहस्तान् द्विहस्तांश्च त्रिहस्तांश्चाप्यहस्तकान् ॥ ८.

काहींचे दात सुळ्यासारखे, काहींचे नख मोठे, काहींचे दात नाहीत, काहींच्या दोन जीभा; काहींचा एक हात, काहींचे दोन हात, काहींचे तीन हात, आणि काहींना हातच नाहीत.

एकपादान् द्विपादांश्च त्रिपादान् बहुपादकान् । महायोगान् महासत्त्वान् सुतपक्वान् महाबलान् ॥ ८.

काहींचे एक पाय, काहींचे दोन पाय, काहींचे तीन पाय, काहींचे अनेक पाय; काहींना मोठी योगशक्ती, काहींना मोठी ताकद, काहींनी कठोर तप केलेले, आणि काही अत्यंत बलवान.

सर्वत्रगानप्रतिघान् ब्रह्मज्ञान् कामरूपिणः । घोरान् क्रूरांश्च मेध्यांश्च शिवान् पुण्यान् सवादिनः ॥ ८.

हे सर्वत्र फिरतात, कोणतीही अडथळा त्यांना लागत नाही, ब्रह्मज्ञान असलेले, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे; काही भयंकर, काही क्रूर, काही पवित्र, काही मंगल, काही पुण्यवान आणि काही वाक्चातुर्य असलेले.

कुशहस्तान् महाजिह्वान् महाकर्णान्महाननान्। हस्तादांश्च मुखादांश्च शिरोदांश्च कपालिनः ॥ ८.

काहींच्या हातात कुशा असतात, काहींच्या मोठ्या जीभा, मोठे कान, मोठे जबडे; काही हाताने खातात, काही तोंडाने, काही डोक्याने खातात, आणि काहींना कवटींचा अलंकार असतो.

धन्विनो मुद्गरधरानसिशूलधरांस्तथा। दीप्तास्यान् दीप्तनेत्रांश्च चित्र माल्यानुलेषनान् ॥ ८.

काही धनुष्यबाण घेणारे, काही गदा, तलवार आणि शूल धारण करणारे; काहींचे तोंड ज्वाळेसारखे, काहींचे डोळे तेजस्वी, आणि काही रंगीबेरंगी हार व उटणे लावलेले.

अन्नादान् पिशितादांश्च बहुरूपान् सुरूपकान् । रात्रिसन्ध्याचरान् घोरान् व्कचित्सौम्यान् दिवाचरान्। नक्तञ्चरान् सुदुष्प्रेक्ष्यान् घोरांस्तान् वै निशाचरान् ॥ ८.

काही अन्न खातात, काही मांस खातात, काहींची रूपे अनेक, काही सुंदर; काही रात्री व संध्याकाळी फिरतात, काही भयंकर, काही सौम्य, काही दिवसा फिरतात, काही रात्री हिंडतात, काहींना पाहणे कठीण, आणि काही अत्यंत भयानक रात्रीचे भटकणारे आहेत.

परत्वे च भयं दैव सर्वे ते गतमानसाः। नैषां भार्याऽस्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्द्ध्वरेतसः ॥ ८.

त्यांना दुसऱ्याचे किंवा दैवाचे भय राहत नाही, त्यांचे मन सर्व गोष्टींपासून अलिप्त असते; त्यांना ना बायका असतात ना मुले, कारण ते सर्व उर्ध्वरेता आहेत.

शतन्तानि सहस्राणि भूतानामात्मयोगिनाम्। एते सर्वे महात्मानो भूत्याः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः ॥ ८.

शेकडो-हजारो जीव, स्वतःच्या योगशक्तीने संयमित—हे सर्व महान आत्म्यांचे, भूतीचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात.

कपिशा चैव कूष्माण्डीकूष्माण्डाञ्जज्ञिरे पुनः । मिथुनानि पिशाचानां वर्णेन कपिशेन च। कपिशत्वात् पिशाचास्ते सर्वे च पिशिताशनाः ॥ ८.

कपिश रंगाचे कूष्मांड आणि पुन्हा कपिश रंगाचे पिशाच्च जोड्यांनी जन्मले; त्यांच्या कपिश रंगामुळे हे सर्व पिशाच्च मांसाहारी आहेत.

युग्मानि षोडशान्यानि वर्त्तमानास्तदन्वयाः। नामतस्तान् प्रवक्ष्यामि पुरुषादांस्तदन्वयान् ॥ ८.

सध्या सोळा जोड्या आणि त्यांचे वंश अस्तित्वात आहेत; मी आता त्यांची नावे सांगतो, ज्यात मांसाहारी आणि त्यांचे वंशज यांचा समावेश आहे.

छगलश्छगली चैव वक्रो वक्रमुखी तथा। षोडशानां गणाश्चैव सूची सूचीमुखस्तथा ॥ ८.

चगळ आणि चगळी, वक्र आणि वक्रमुखी, सूचि आणि सूचिमुख हे या सोळा गटांपैकी आहेत.