वायुपुराणम्

सुराणामसुराणाञ्च श्रुत्वा वाक्यं पितामहः। प्रत्युवाच महातेजा लोकानां हितकाम्यया ।। ५४.

देव आणि दैत्यांचे हे बोलणे ऐकून, लोकांच्या कल्याणासाठी इच्छित, तेजस्वी पितामह ब्रह्मदेव उत्तर देऊ लागले.

श्रृणुध्वं देवताः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः। यत्तदग्रे समुत्पन्नं मथ्यमाने महोदधौ ।। ५४.

सर्व देवांनो आणि तपश्चर्येने महान झालेले ऋषीहो, ऐका — जेव्हा मोठ्या समुद्राचे मंथन सुरू झाले, तेव्हा सर्वात आधी काय प्रकट झाले, ते मी सांगतो.

विषं कालानलप्रख्यं कालकूटेति विश्रुतम्। येन प्रोद्भूतमात्रेण कृतकृष्णो जनार्दनः ।। ५४.

काळाच्या ज्वाळेसारखे आणि 'कालकूट' म्हणून प्रसिद्ध असलेले विष प्रकट झाले. त्याच्या केवळ प्रगट झाल्यामुळे जनार्दन काळवंडून गेला.

तस्य विष्णुरहञ्चापि सर्वे ते सुरपुङ्गवाः। न शक्नुवन्ति वै सोढुं वेगमन्ये तु शङ्करात् ।। ५४.

त्या विषाचा प्रचंड वेग न मी, न विष्णू, न इतर कोणीही श्रेष्ठ देव सहन करू शकले नाहीत — फक्त शंकरच ते सहन करू शकले.

इत्युक्त्वा पझगर्भाभः पझयोनिरयोनिजः । ततः स्तोतुं समारब्धो ब्रह्मा लोकपितामहः ।। ५४.

असे म्हणून, कमळासारख्या गर्भातून जन्मलेला, स्वयंभू ब्रह्मा — जगाचा पितामह — त्याची स्तुती करू लागला.

नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष नमस्तेऽनेकचक्षुषे। नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय वै नमः ।। ५४.

तीन डोळ्यांच्या प्रभो, अनेक डोळ्यांच्या प्रभो, तुम्हाला नमस्कार! पिनाकधारी, वज्रधारी, तुम्हाला माझा नमस्कार असो.

नमस्त्रैलोक्यनाथाय भूतानाम्पतये नमः। नमः सुरारिसंहर्त्रे तापसाय त्रिचक्षुषे ।। ५४.

त्रैलोक्याचे नाथ, सर्व भूतांचे स्वामी, देवांच्या शत्रूंचा संहार करणारे, तपस्वी, त्रिनेत्री — तुम्हाला नमस्कार.

ब्रहमणे चैव रुद्राय विष्णवे चैव ते नमः। साङ्ख्याय चैव योगाय भूतग्रामाय वै नमः ।। ५४.

ब्रह्मा, रुद्र, विष्णू या रूपांनी तुम्हाला नमस्कार; सांख्य, योग आणि सर्व भूतसमूह या रूपांनीही तुम्हाला नमस्कार.

मन्मताङ्गविनाशाय कालकालाय वै नमः। रुद्राय च सुरेशाय देवदेवाय ते नमः। ५४.

मदन आणि ऐरावताचा संहार करणाऱ्या, मृत्यूच्या मृत्यू, रुद्र, देवांचा स्वामी, देवांचा देव — तुम्हाला नमस्कार.

कपर्दिने करालाय शङ्कराय कपालिने। विरूपायैकरूपाय शिवाय वरदाय च ।। ५४.

जटा असलेले, भयंकर, कल्याणकारी, कवटीधारी, विचित्र, एकरूप, शिव आणि वर देणारे — तुम्हाला नमस्कार.

त्रिपुरघ्नाय वन्द्याय मातॄणाम्पतये नमः। बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च ।। ५४.

त्रिपुराचा संहार करणारे, वंदनीय, मातृशक्तींचे स्वामी, बुद्धिमान, शुद्ध, मुक्त आणि एकटे असणारे — तुम्हाला नमस्कार.

नमः कमलहस्ताय दिग्वासाय शिखण्डिने । लोक त्रयवलिधात्रे च चन्द्राय वरुणाय च ।। ५४.

कमळहस्त, आकाशवस्त्रधारी, शिखरधारी, त्रैलोक्याचे पालन करणारे, चंद्र आणि वरुण — तुम्हाला नमस्कार.

अग्राय चैव चोग्राय विप्रायानेकचक्षुषे। रजसे चैव सत्त्वाय तमसेऽव्यक्तयोनये ।। ५४.

सर्वश्रेष्ठ आणि भयंकर, ज्ञानी, अनेक डोळे असणारे, रज, सत्त्व, तम आणि अव्यक्त मूळ — तुम्हाला नमस्कार.

नित्यायानित्यरूपाय नित्यानित्याय वै नमः। व्यक्ताय चैवाव्यक्ताय व्यक्ताव्यक्ताय वै नमः ।। ५४.

शाश्वत आणि क्षणिक रूप असणाऱ्या, शाश्वत-अशाश्वत, प्रकट, अप्रकट आणि प्रकट-अप्रकट — तुम्हाला नमस्कार.

चिन्त्याय चैवाचिन्त्याय चिन्त्याचिन्त्याय वै नमः। भक्तानामार्तिनाशाय नरनारायणाय च ।। ५४.

विचार करता येणारे, न समजणारे, विचार करता येणारे आणि न येणारे, भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणारे, नर-नारायण — तुम्हाला नमस्कार.

उमाप्रियाय शर्वाय नन्दिचक्राङ्किताय च। पक्षमासार्द्धमासाय नमः संवत्सराय च ।। ५४.

उमाप्रिय, शर्व, नंदीच्या चक्राने चिन्हित, पक्ष, मास, अर्धमास आणि संवत्सर — तुम्हाला नमस्कार.

बहुरूपाय मुण्डाय दण्डिनेऽथ वरूथिने। नमः कपालहस्ताय दिग्वासाय शिखणिडने ।। ५४.

अनेक रूपे असणारे, मुंड, दंडधारी, सेनापती, कवटीहस्त, आकाशवस्त्रधारी, शिखरधारी — तुम्हाला नमस्कार.

ध्वजिने रथिने चैव यमिने ब्रह्मचारिणे। ऋग्यजुः सामवेदाय पुरुषायेश्वराय च। इत्येवमादिचरितैस्तुभ्यं देव नमोऽस्तु ते ।। ५४.

ध्वजधारी, रथी, संयमी, ब्रह्मचारी, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, पुरुष, ईश्वर — अशा सर्व चरित्रांनी, हे देव, तुम्हाला मी नमस्कार करतो.

एवं स्तुतस्ततो देवैः प्रणिपत्य वरानने ।। ५४.

अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केली आणि वंदन केले, हे सुंदर मुख असणाऱ्या.

ज्ञात्वा तु भक्तिं मम देवदेवो गङ्गाजलाप्लावितकेशदेशः। सूक्ष्मोऽतियोगातिशयादचिन्त्यो न हि प्लुतो व्यक्तमुपैति चन्द्रः ।। ५४.

माझ्या भक्तीची जाणीव झाल्यावर, गंगेच्या पाण्याने केस धुतलेला देवांचा देव अत्यंत सूक्ष्म, अगम्य आणि कल्पनेपलीकडचा आहे; जसा चंद्र पाण्यात बुडाला तरी स्पष्टपणे दिसत नाही, तसा तोही उघडपणे प्रकट होत नाही.

एवं भगवता पूर्वं ब्रह्मणा लोककर्तृणा। स्तुतोऽहं विविधैः स्तोत्रै र्वेदवेदाङ्गसम्भवैः ।। ५४.

पूर्वी जगाचा सृष्टीकर्ता भगवंत ब्रह्मदेव यांनी वेद आणि त्यांच्या शाखांतून आलेल्या विविध स्तोत्रांनी माझी स्तुती केली.

ततः प्रीतो ह्यहं तस्मै ब्रह्मणे सुमहात्मने। ततोऽहं सूक्ष्मया वाचा पितामहमथाब्रुवम् ।। ५४.

मग मी त्या महान आत्म्याला, ब्रह्मदेवाला, अत्यंत प्रसन्न होऊन, सूक्ष्म शब्दांत उत्तर दिले.

भगवन् भूतभव्येश लोकनाथ जगत्पते। किं कार्ये ते मया ब्रह्मन् कर्त्तव्यं वद सुव्रत ।। ५४.

भगवंत, भूत आणि भविष्याचे स्वामी, सर्व लोकांचे नाथ, जगाचे अधिपती, ब्रह्मदेवा, तुझ्यासाठी मी कोणते कार्य करावे? सांग, हे दृढव्रती.

श्रुत्वा वाक्यं ततो ब्रह्मा प्रत्युवाचाम्बुजेक्षणः । भूतभव्यभवन्नाथ श्रूयतां कारणेश्वर ।। ५४.

माझे हे शब्द ऐकून कमळासारख्या डोळ्यांचा ब्रह्मदेव म्हणाले, 'भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचे स्वामी, कारणांचे अधिपती, ऐक.'

सुरासुरैर्मथ्यमाने पयोधावम्बुजेक्षण। भगवन्मेघ सङ्काशं नीलजीमूतसन्निभम् ।। ५४.

देव आणि दैत्य समुद्र मथत असताना, हे कमळनयन, मेघासारखा, निळ्या वादळाच्या ढगासारखा एक तेजस्वी पुरुष प्रकट झाला.

प्रादुर्भूतं विषङ्घोरं संवर्त्ताग्निसमप्रभम्। कालमृत्युरिवोद्भूतं युगान्तादित्यवर्च्चसम् ।। ५४.

तेव्हा एक भयंकर विष प्रकट झाले, जे संहारक अग्नीसारखे तेजस्वी होते, काळ आणि मृत्यूसारखे प्रकट झाले, आणि युगाच्या शेवटी सूर्याच्या प्रकाशासारखे चमकत होते.

त्रैलोक्योत्सादि सूर्याभं विस्फुरन्तं समन्ततः। अग्रे समुत्थितं तस्मिन् विषङ्कालानलप्रभम् ।। ५४.

ते विष सर्व बाजूंनी सूर्याप्रमाणे प्रज्वलित झाले, तीनही लोकांचा संहार करेल असे वाटत होते; त्या विषाने काळाग्नीप्रमाणे तेज दाखवले.

तं दृष्ट्वा तुं वयं सर्वे भीताः सम्भ्रान्तचेतसः। तत् पिबस्व महादेव लोकानां हितकाम्यया । भवानग्र्यस्य भोक्ता वै भवांश्वैव वरः प्रभुः ।। ५४.

ते पाहून आम्हा सर्वांना भीती वाटली, मन गोंधळले; 'हे महादेव, लोकांच्या कल्याणासाठी हे विष तू प्यावे. तूच श्रेष्ठ भोगकर्ता आणि सर्वांचा प्रभू आहेस.'

त्वामृतेऽन्यो महादेव विषं सोढुं न विद्यते । नास्ति कश्चित् पुमान् शक्तस्त्रैलोक्येषु च गीयते ।। ५४.

'हे महादेव, तुझ्याशिवाय हे विष सहन करू शकेल असा कोणीच नाही; तिन्ही लोकांत असा सामर्थ्यवान पुरुष नाही असे म्हणतात.'