वायुपुराणम्

दृष्ट्वा सुरगणान् भीतान् ब्रह्मो वाच महाद्युतिः। किमर्थं भो महाभागा भीता उद्विग्नचेतसः ।। ५४.

भयभीत देवांना पाहून, तेजस्वी ब्रह्मदेव म्हणाले—'महाभागांनो, तुम्ही एवढे घाबरलेले आणि चिंतेत का आहात?'

मयाष्टगुणमैश्वर्यं भवतां सम्प्रकल्पितम्। केन व्यावर्त्तितैश्वर्या यूयं वै सुरसत्तमाः ।। ५४.

'मी तुमच्यासाठी आठ प्रकारचे ऐश्वर्य निर्माण केले आहे. हे श्रेष्ठ देवांनो, तुमचे हे सामर्थ्य कुणी कमी केले?'

त्रैलोक्यस्येश्वरा यूयं सर्वे वै विगतज्वराः। प्रजासर्गे न सोऽस्तीह आज्ञां यो मे निवर्त्तयेत् ।। ५४.

'तुम्ही तिन्ही लोकांचे स्वामी आहात, सर्व दुःखांपासून मुक्त आहात. या सृष्टीमध्ये माझ्या आज्ञेला विरोध करणारा कोणीच नाही.'

विमानगामिनः सर्वे सर्वे स्वच्छन्दगामिनः। अध्यात्मे चाधिभूते च अधिदैवे च नित्यशः। प्रजाः कर्मविपाकेन शक्ता यूयं प्रवर्त्तितुम् ।। ५४.

'तुम्ही सर्वजण आकाशात वावरता, इच्छेनुसार फिरता. अध्यात्म, अधिभूत आणि अधिदैवत—या तिन्ही क्षेत्रात, कर्माच्या फळाने, तुम्ही नेहमीच कृती करू शकता.'

तत्किमर्थं भयोद्विग्ना मृगाः सिंहार्दिता इव। किं दुःखं केन सन्तापः कुलो वा भयमागतम्। एतत्सर्वं यथान्यायं शीग्रमाख्यातुमर्हथ ।। ५४.

'मग तुम्ही सिंहाने घाबरलेल्या हरणांसारखे एवढे भयभीत का आहात? कोणते दुःख, कोणता त्रास, किंवा कोणते संकट तुमच्या कुळावर आले? हे सर्व नीट आणि लवकर सांगा.'

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य ब्रह्मणो वै महात्मनः। ऊचुस्ते ऋषिभिः सार्ध्धं सुरदैत्येन्द्रदानवाः ।। ५४.

महात्मा ब्रह्मदेवांचे हे शब्द ऐकून, ऋषींसह देव, दैत्य, इंद्र आणि दानव बोलू लागले.

सुरासुरैर्मथ्यमाने पाथोधौ च महात्मभिः। भुजङ्गभृङ्गसङ्काशं नीलजीमूतसन्निभम्। प्रादुर्भूतं विषं घोरं संवर्ताग्निसमप्रभम् ।। ५४.

महात्मा देव आणि दैत्य समुद्र मंथन करत असताना, सर्पांच्या झुंडीप्रमाणे, काळ्या मेघासारखे, संहाराग्नीप्रमाणे तेजस्वी घोर विष प्रकट झाले.

कालमृत्युरिवोद्भूतं युगान्तादित्यवर्चसम्। त्रैलोक्योत्सादि सूर्याभं प्रस्फुरन्तं समन्ततः ।। ५४.

ते विष काळ आणि मृत्यूसारखे प्रकट झाले, युगाच्या शेवटी सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, तिन्ही लोकांचा नाश करणारे, सर्वत्र प्रज्वलित होत होते.

विषेणोत्तिष्ठमानेन कालानलसमत्विषा। निर्दग्धो रक्तगौराङ्गः कृतकृष्णो जनार्दनः ।। ५४.

त्या विषाच्या ज्वाळांनी, काळाग्नीच्या तेजाने, रक्तवर्ण व गौरवर्ण असलेला जनार्दन जळून काळा झाला.

दृष्ट्वा तं रक्तगौराङ्गं कृतकृष्णं जनार्दनम्। भीताः सर्वे वयं देवास्त्वामेव शरणं गताः ।। ५४.

रक्तवर्ण व गौरवर्ण असलेला जनार्दन काळा झालेला पाहून, आम्ही सर्व देव घाबरलो आणि तुमच्याच शरण आलो.

सुराणामसुराणाञ्च श्रुत्वा वाक्यं पितामहः। प्रत्युवाच महातेजा लोकानां हितकाम्यया ।। ५४.

देव आणि दैत्यांचे हे बोलणे ऐकून, लोकांच्या कल्याणासाठी इच्छित, तेजस्वी पितामह ब्रह्मदेव उत्तर देऊ लागले.

श्रृणुध्वं देवताः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः। यत्तदग्रे समुत्पन्नं मथ्यमाने महोदधौ ।। ५४.

सर्व देवांनो आणि तपश्चर्येने महान झालेले ऋषीहो, ऐका — जेव्हा मोठ्या समुद्राचे मंथन सुरू झाले, तेव्हा सर्वात आधी काय प्रकट झाले, ते मी सांगतो.

विषं कालानलप्रख्यं कालकूटेति विश्रुतम्। येन प्रोद्भूतमात्रेण कृतकृष्णो जनार्दनः ।। ५४.

काळाच्या ज्वाळेसारखे आणि 'कालकूट' म्हणून प्रसिद्ध असलेले विष प्रकट झाले. त्याच्या केवळ प्रगट झाल्यामुळे जनार्दन काळवंडून गेला.

तस्य विष्णुरहञ्चापि सर्वे ते सुरपुङ्गवाः। न शक्नुवन्ति वै सोढुं वेगमन्ये तु शङ्करात् ।। ५४.

त्या विषाचा प्रचंड वेग न मी, न विष्णू, न इतर कोणीही श्रेष्ठ देव सहन करू शकले नाहीत — फक्त शंकरच ते सहन करू शकले.

इत्युक्त्वा पझगर्भाभः पझयोनिरयोनिजः । ततः स्तोतुं समारब्धो ब्रह्मा लोकपितामहः ।। ५४.

असे म्हणून, कमळासारख्या गर्भातून जन्मलेला, स्वयंभू ब्रह्मा — जगाचा पितामह — त्याची स्तुती करू लागला.

नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष नमस्तेऽनेकचक्षुषे। नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय वै नमः ।। ५४.

तीन डोळ्यांच्या प्रभो, अनेक डोळ्यांच्या प्रभो, तुम्हाला नमस्कार! पिनाकधारी, वज्रधारी, तुम्हाला माझा नमस्कार असो.

नमस्त्रैलोक्यनाथाय भूतानाम्पतये नमः। नमः सुरारिसंहर्त्रे तापसाय त्रिचक्षुषे ।। ५४.

त्रैलोक्याचे नाथ, सर्व भूतांचे स्वामी, देवांच्या शत्रूंचा संहार करणारे, तपस्वी, त्रिनेत्री — तुम्हाला नमस्कार.

ब्रहमणे चैव रुद्राय विष्णवे चैव ते नमः। साङ्ख्याय चैव योगाय भूतग्रामाय वै नमः ।। ५४.

ब्रह्मा, रुद्र, विष्णू या रूपांनी तुम्हाला नमस्कार; सांख्य, योग आणि सर्व भूतसमूह या रूपांनीही तुम्हाला नमस्कार.

मन्मताङ्गविनाशाय कालकालाय वै नमः। रुद्राय च सुरेशाय देवदेवाय ते नमः। ५४.

मदन आणि ऐरावताचा संहार करणाऱ्या, मृत्यूच्या मृत्यू, रुद्र, देवांचा स्वामी, देवांचा देव — तुम्हाला नमस्कार.

कपर्दिने करालाय शङ्कराय कपालिने। विरूपायैकरूपाय शिवाय वरदाय च ।। ५४.

जटा असलेले, भयंकर, कल्याणकारी, कवटीधारी, विचित्र, एकरूप, शिव आणि वर देणारे — तुम्हाला नमस्कार.

त्रिपुरघ्नाय वन्द्याय मातॄणाम्पतये नमः। बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च ।। ५४.

त्रिपुराचा संहार करणारे, वंदनीय, मातृशक्तींचे स्वामी, बुद्धिमान, शुद्ध, मुक्त आणि एकटे असणारे — तुम्हाला नमस्कार.

नमः कमलहस्ताय दिग्वासाय शिखण्डिने । लोक त्रयवलिधात्रे च चन्द्राय वरुणाय च ।। ५४.

कमळहस्त, आकाशवस्त्रधारी, शिखरधारी, त्रैलोक्याचे पालन करणारे, चंद्र आणि वरुण — तुम्हाला नमस्कार.

अग्राय चैव चोग्राय विप्रायानेकचक्षुषे। रजसे चैव सत्त्वाय तमसेऽव्यक्तयोनये ।। ५४.

सर्वश्रेष्ठ आणि भयंकर, ज्ञानी, अनेक डोळे असणारे, रज, सत्त्व, तम आणि अव्यक्त मूळ — तुम्हाला नमस्कार.

नित्यायानित्यरूपाय नित्यानित्याय वै नमः। व्यक्ताय चैवाव्यक्ताय व्यक्ताव्यक्ताय वै नमः ।। ५४.

शाश्वत आणि क्षणिक रूप असणाऱ्या, शाश्वत-अशाश्वत, प्रकट, अप्रकट आणि प्रकट-अप्रकट — तुम्हाला नमस्कार.

चिन्त्याय चैवाचिन्त्याय चिन्त्याचिन्त्याय वै नमः। भक्तानामार्तिनाशाय नरनारायणाय च ।। ५४.

विचार करता येणारे, न समजणारे, विचार करता येणारे आणि न येणारे, भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणारे, नर-नारायण — तुम्हाला नमस्कार.

उमाप्रियाय शर्वाय नन्दिचक्राङ्किताय च। पक्षमासार्द्धमासाय नमः संवत्सराय च ।। ५४.

उमाप्रिय, शर्व, नंदीच्या चक्राने चिन्हित, पक्ष, मास, अर्धमास आणि संवत्सर — तुम्हाला नमस्कार.

बहुरूपाय मुण्डाय दण्डिनेऽथ वरूथिने। नमः कपालहस्ताय दिग्वासाय शिखणिडने ।। ५४.

अनेक रूपे असणारे, मुंड, दंडधारी, सेनापती, कवटीहस्त, आकाशवस्त्रधारी, शिखरधारी — तुम्हाला नमस्कार.

ध्वजिने रथिने चैव यमिने ब्रह्मचारिणे। ऋग्यजुः सामवेदाय पुरुषायेश्वराय च। इत्येवमादिचरितैस्तुभ्यं देव नमोऽस्तु ते ।। ५४.

ध्वजधारी, रथी, संयमी, ब्रह्मचारी, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, पुरुष, ईश्वर — अशा सर्व चरित्रांनी, हे देव, तुम्हाला मी नमस्कार करतो.

एवं स्तुतस्ततो देवैः प्रणिपत्य वरानने ।। ५४.

अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केली आणि वंदन केले, हे सुंदर मुख असणाऱ्या.