वायुपुराणम्

ह्रस्वजङ्घैश्च लम्बोष्ठैस्तालजङ्घैस्तथापरैः। गौकर्णैरेककर्णैश्च महाकर्णैरकर्णकैः ।। ५४.

बुटक्या पायांचे, जाड ओठांचे, ताडासारख्या पायांचे, गायीचे कान असलेले, एक कानाचे, मोठ्या कानाचे आणि कान नसलेले असे विविध प्रकारचे जीव,

बहुपादैर्महापादैरेकपादैरपादकैः। बहुशीर्षैर्महाशीर्षैरेकशीर्षैरशीर्षकैः ।। ५४.

अनेक पायांचे, मोठ्या पायांचे, एक पायाचे आणि पाय नसलेले; अनेक डोके असलेले, मोठ्या डोक्यांचे, एक डोक्याचे आणि डोके नसलेले,

बहुनेत्रैर्महानेत्रैरेकनैत्रैरनैत्रकैः । एवंविधैर्महायोगिभूतैर्भूतपतिर्वृतः ।। ५४.

अनेक डोळ्यांचे, मोठ्या डोळ्यांचे, एक डोळ्याचे आणि डोळे नसलेले— अशा प्रकारच्या महान योगी आणि भूतांसह भूतांचा स्वामी वास करतो.

विशुद्धमुक्तामणिरत्नभूषिते शिलातले हेममये मनोरमे। सुखोपविष्टं मदनाङ्गनाशनं प्रोवाच वाक्यं गिरिराजपुत्री ।। ५४.

शुद्ध मोत्यांनी आणि रत्नांनी सजवलेल्या सुंदर सोन्याच्या शिळेवर, सुखाने बसलेल्या हिमालयकन्येने, कामदेवाचा नाश करणाऱ्या महादेवाला असे विचारले.

भगवन् भूतभव्येश गोवृषाङ्कितशासन। तव कण्ठे महादेव भ्राजतेऽम्बुदशन्निभम् ।। ५४.

भगवंत, भूतकाळ आणि भविष्यकाळ यांचे स्वामी, ज्यांच्या ध्वजावर वृषभ आहे, हे महादेव, तुमच्या गळ्यात मेघासारखे काहीतरी तेजस्वी दिसते.

नात्युल्बणं नातिशुब्रं नीलाञ्जनचयोपमम्। किमिदं दीप्यते देव कण्ठे कामाङ्ग नाशन ।। ५४.

ते ना फार गडद आहे, ना फार फिकट, काळ्या काजळाच्या ढिगासारखे दिसते—हे देव, कामदेवाचा नाश करणाऱ्या, तुमच्या गळ्यात हे काय चमकत आहे?

को हेतुः कारणं किञ्च कण्ठे नीलत्वमीश्वरः । एतत्सर्वं यथान्यायं ब्रूहि कौतूहलं हिमे ।। ५४.

हे ईश्वर, तुमच्या गळ्यात ही निळाई कशामुळे आली? याचे कारण काय? हे सर्व नीट सांग, मला फार कुतूहल वाटते.

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्याः पार्वत्याः पार्वतीप्रियः । कथां मङ्गलसंयुक्तां कथयामास शङ्करः ।। ५४.

पार्वतीचे हे शब्द ऐकून, पार्वतीप्रेमी शंकरांनी मंगलमय कथा सांगायला सुरुवात केली.

मथ्यमानेऽमृते पूर्वं क्षीरोदे सुरदानवैः। अग्रे समुत्थितं तस्मिन् विषं कालानलप्रभम् ।। ५४.

पूर्वी, देव आणि दैत्य समुद्रामध्ये अमृतासाठी मंथन करत असताना, सुरुवातीला काळाग्नीप्रमाणे तेजस्वी विष बाहेर आले.

तं दृष्ट्वा सुरसङ्घाश्च दैत्याश्चैव वरानने। विषण्णवदनाः सर्वे गतास्ते ब्रह्मणोऽन्तिकम् ।। ५४.

ते विष पाहून, सर्व देव आणि दैत्य, सुंदर मुख असलेल्या पार्वती, उदास झाले आणि ब्रह्मदेवांकडे गेले.

दृष्ट्वा सुरगणान् भीतान् ब्रह्मो वाच महाद्युतिः। किमर्थं भो महाभागा भीता उद्विग्नचेतसः ।। ५४.

भयभीत देवांना पाहून, तेजस्वी ब्रह्मदेव म्हणाले—'महाभागांनो, तुम्ही एवढे घाबरलेले आणि चिंतेत का आहात?'

मयाष्टगुणमैश्वर्यं भवतां सम्प्रकल्पितम्। केन व्यावर्त्तितैश्वर्या यूयं वै सुरसत्तमाः ।। ५४.

'मी तुमच्यासाठी आठ प्रकारचे ऐश्वर्य निर्माण केले आहे. हे श्रेष्ठ देवांनो, तुमचे हे सामर्थ्य कुणी कमी केले?'

त्रैलोक्यस्येश्वरा यूयं सर्वे वै विगतज्वराः। प्रजासर्गे न सोऽस्तीह आज्ञां यो मे निवर्त्तयेत् ।। ५४.

'तुम्ही तिन्ही लोकांचे स्वामी आहात, सर्व दुःखांपासून मुक्त आहात. या सृष्टीमध्ये माझ्या आज्ञेला विरोध करणारा कोणीच नाही.'

विमानगामिनः सर्वे सर्वे स्वच्छन्दगामिनः। अध्यात्मे चाधिभूते च अधिदैवे च नित्यशः। प्रजाः कर्मविपाकेन शक्ता यूयं प्रवर्त्तितुम् ।। ५४.

'तुम्ही सर्वजण आकाशात वावरता, इच्छेनुसार फिरता. अध्यात्म, अधिभूत आणि अधिदैवत—या तिन्ही क्षेत्रात, कर्माच्या फळाने, तुम्ही नेहमीच कृती करू शकता.'

तत्किमर्थं भयोद्विग्ना मृगाः सिंहार्दिता इव। किं दुःखं केन सन्तापः कुलो वा भयमागतम्। एतत्सर्वं यथान्यायं शीग्रमाख्यातुमर्हथ ।। ५४.

'मग तुम्ही सिंहाने घाबरलेल्या हरणांसारखे एवढे भयभीत का आहात? कोणते दुःख, कोणता त्रास, किंवा कोणते संकट तुमच्या कुळावर आले? हे सर्व नीट आणि लवकर सांगा.'

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य ब्रह्मणो वै महात्मनः। ऊचुस्ते ऋषिभिः सार्ध्धं सुरदैत्येन्द्रदानवाः ।। ५४.

महात्मा ब्रह्मदेवांचे हे शब्द ऐकून, ऋषींसह देव, दैत्य, इंद्र आणि दानव बोलू लागले.

सुरासुरैर्मथ्यमाने पाथोधौ च महात्मभिः। भुजङ्गभृङ्गसङ्काशं नीलजीमूतसन्निभम्। प्रादुर्भूतं विषं घोरं संवर्ताग्निसमप्रभम् ।। ५४.

महात्मा देव आणि दैत्य समुद्र मंथन करत असताना, सर्पांच्या झुंडीप्रमाणे, काळ्या मेघासारखे, संहाराग्नीप्रमाणे तेजस्वी घोर विष प्रकट झाले.

कालमृत्युरिवोद्भूतं युगान्तादित्यवर्चसम्। त्रैलोक्योत्सादि सूर्याभं प्रस्फुरन्तं समन्ततः ।। ५४.

ते विष काळ आणि मृत्यूसारखे प्रकट झाले, युगाच्या शेवटी सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, तिन्ही लोकांचा नाश करणारे, सर्वत्र प्रज्वलित होत होते.

विषेणोत्तिष्ठमानेन कालानलसमत्विषा। निर्दग्धो रक्तगौराङ्गः कृतकृष्णो जनार्दनः ।। ५४.

त्या विषाच्या ज्वाळांनी, काळाग्नीच्या तेजाने, रक्तवर्ण व गौरवर्ण असलेला जनार्दन जळून काळा झाला.

दृष्ट्वा तं रक्तगौराङ्गं कृतकृष्णं जनार्दनम्। भीताः सर्वे वयं देवास्त्वामेव शरणं गताः ।। ५४.

रक्तवर्ण व गौरवर्ण असलेला जनार्दन काळा झालेला पाहून, आम्ही सर्व देव घाबरलो आणि तुमच्याच शरण आलो.

सुराणामसुराणाञ्च श्रुत्वा वाक्यं पितामहः। प्रत्युवाच महातेजा लोकानां हितकाम्यया ।। ५४.

देव आणि दैत्यांचे हे बोलणे ऐकून, लोकांच्या कल्याणासाठी इच्छित, तेजस्वी पितामह ब्रह्मदेव उत्तर देऊ लागले.

श्रृणुध्वं देवताः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः। यत्तदग्रे समुत्पन्नं मथ्यमाने महोदधौ ।। ५४.

सर्व देवांनो आणि तपश्चर्येने महान झालेले ऋषीहो, ऐका — जेव्हा मोठ्या समुद्राचे मंथन सुरू झाले, तेव्हा सर्वात आधी काय प्रकट झाले, ते मी सांगतो.

विषं कालानलप्रख्यं कालकूटेति विश्रुतम्। येन प्रोद्भूतमात्रेण कृतकृष्णो जनार्दनः ।। ५४.

काळाच्या ज्वाळेसारखे आणि 'कालकूट' म्हणून प्रसिद्ध असलेले विष प्रकट झाले. त्याच्या केवळ प्रगट झाल्यामुळे जनार्दन काळवंडून गेला.

तस्य विष्णुरहञ्चापि सर्वे ते सुरपुङ्गवाः। न शक्नुवन्ति वै सोढुं वेगमन्ये तु शङ्करात् ।। ५४.

त्या विषाचा प्रचंड वेग न मी, न विष्णू, न इतर कोणीही श्रेष्ठ देव सहन करू शकले नाहीत — फक्त शंकरच ते सहन करू शकले.

इत्युक्त्वा पझगर्भाभः पझयोनिरयोनिजः । ततः स्तोतुं समारब्धो ब्रह्मा लोकपितामहः ।। ५४.

असे म्हणून, कमळासारख्या गर्भातून जन्मलेला, स्वयंभू ब्रह्मा — जगाचा पितामह — त्याची स्तुती करू लागला.

नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष नमस्तेऽनेकचक्षुषे। नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय वै नमः ।। ५४.

तीन डोळ्यांच्या प्रभो, अनेक डोळ्यांच्या प्रभो, तुम्हाला नमस्कार! पिनाकधारी, वज्रधारी, तुम्हाला माझा नमस्कार असो.

नमस्त्रैलोक्यनाथाय भूतानाम्पतये नमः। नमः सुरारिसंहर्त्रे तापसाय त्रिचक्षुषे ।। ५४.

त्रैलोक्याचे नाथ, सर्व भूतांचे स्वामी, देवांच्या शत्रूंचा संहार करणारे, तपस्वी, त्रिनेत्री — तुम्हाला नमस्कार.

ब्रहमणे चैव रुद्राय विष्णवे चैव ते नमः। साङ्ख्याय चैव योगाय भूतग्रामाय वै नमः ।। ५४.

ब्रह्मा, रुद्र, विष्णू या रूपांनी तुम्हाला नमस्कार; सांख्य, योग आणि सर्व भूतसमूह या रूपांनीही तुम्हाला नमस्कार.

मन्मताङ्गविनाशाय कालकालाय वै नमः। रुद्राय च सुरेशाय देवदेवाय ते नमः। ५४.

मदन आणि ऐरावताचा संहार करणाऱ्या, मृत्यूच्या मृत्यू, रुद्र, देवांचा स्वामी, देवांचा देव — तुम्हाला नमस्कार.