वायुपुराणम्

महासेनं महात्मानं मेघस्तनितनिःस्वनम्। उमामनःप्रहर्षेण बालकं छझरूपिणम् ।। ५४.

त्याने महात्मा, मेघगर्जनेसारखा आवाज असणारा, उमा हिच्या मनाला आनंद देणारा आणि सहा तोंडांचा रूप असणारा महासेन याला प्रश्न विचारला.

क्रौञ्चजीवितहर्त्तारं पार्वतीहृदि नन्दनम्। वसिष्ठः पृच्छते भक्त्या कार्तिकेयं महाबलम् ।। ५४.

क्रौंचाचा वध करणारा, पार्वतीच्या हृदयाचा आनंद असणारा, असा महाबलवान कार्तिकेयाला वसिष्ठाने भक्तीभावाने विचारले.

नमस्ते हरनन्दाय उमागर्भ नमो ऽस्तु ते। नमस्ते अग्निगर्भाय गङ्गागर्भ नमोऽस्तु ते ।। ५४.

हराचा आनंद, उमाचा पुत्र, तुला नमस्कार; अग्नीतून जन्मलेला, गंगेचा पुत्र, तुला नमस्कार.

नमस्ते शरगर्भाय नमस्ते कृत्तिकासुत। नमो द्वादशनेत्राय षण्मुखाय नमोऽस्तु ते ।। ५४.

बाणातून जन्मलेला, कृतिकांचा पुत्र, तुला नमस्कार; बारा डोळे असणारा, सहा मुख असणारा, तुला नमस्कार.

नमस्ते शक्तिहस्ताय दिव्यघण्टापताकिने। एवं स्तुत्वा महासेनं पप्रच्छ शिखिवाहनम् ।। ५४.

शक्ती हातात असणारा, दिव्य घंटा आणि ध्वज असणारा, तुला नमस्कार. अशा प्रकारे महासेनाचे स्तवन करून, त्याने मयूरावर बसणाऱ्याला प्रश्न विचारला.

यदेतद्दृश्यते वर्णं शुभं शुभ्राञ्जनप्रभम्। तत्किमर्थं समुत्पन्नं कण्ठे कुन्देन्दुसंप्रभे ।। ५४.

जो हा शुभ्र, उजळ रंग गळ्याभोवती चमकत आहे, जसा शुद्ध अंजनासारखा किंवा कुंद व चंद्रासारखा तेजस्वी दिसतो, तो नेमका कशासाठी उत्पन्न झाला आहे हे मला सांग.

एतदाप्ताय भक्ताय दान्ताय ब्रूहि पृच्छते। कथां मङ्गलसंयुक्तां पवित्रां पापनाशिनीम् । मत्प्रियार्थं महाभाग वक्तुमर्हस्यशेषतः ।। ५४.

हा जो भक्त, संयमी आणि पात्र आहे, त्याला तू मंगल, पवित्र आणि पापांचा नाश करणारी कथा पूर्णपणे सांग, हे महाभागा, माझ्या आवडीसाठी.

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः। प्रत्युवाच महातेजाः सुरारिबलसूदनः ।। ५४.

महात्मा वसिष्ठ यांच्या या शब्दांचे ऐकून, देवदुश्मनांचा संहार करणारा तेजस्वी महापुरुष उत्तर देऊ लागला.

श्रृणुष्व वदतां श्रेष्ठ कथ्यमानं वचो मम। उमोत्सङ्गनिविष्टेन मया पूर्वं यथाश्रुतम् ।। ५४.

हे उत्तम वक्त्या, मी पूर्वी उमा यांच्या मांडीवर बसून जशी ऐकली, ती गोष्ट मी तुला सांगतो, नीट ऐक.

पार्वत्या सह संवादः शर्वस्य च महात्मनः। तदहङ्कीर्त्तयिष्यामि त्वत्प्रियार्थं महामुने ।। ५४.

पार्वती आणि महान आत्म्य असलेल्या शर्व यांचा जो संवाद झाला, तो मी आता तुझ्या आनंदासाठी सांगणार आहे, हे महर्षे.

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते। नानाद्रुमलताकीर्णे चक्रवाकोपशोभिते ।। ५४.

कैलासाच्या रम्य शिखरावर, विविध धातूंनी शोभिवलेल्या, अनेक झाडे व वेलींनी व्यापलेल्या आणि चक्रवाकांच्या थव्यांनी सुंदर झालेल्या ठिकाणी,

षट्‌पदोद्गीतबहुले धारासम्पातनादिते। मत्तक्रौञ्चमयूराणां नादैरुद्घुष्टकन्दरे ।। ५४.

मधमाशांच्या गुंजनाने भरलेल्या, धबधब्यांच्या प्रवाहांनी नटलेल्या, आणि नशेत असलेल्या क्रौंच व मोरांच्या आवाजांनी गुंजणाऱ्या गुंफांमध्ये,

अप्सरोगणसङ्कीर्णे किन्नरैश्चोपशोभिते । जीवञ्जीवकजातीनां वीरुद्भिरुपशोभिते ।। ५४.

अप्सरांचा समूह जिथे आहे, किन्नरांनी जिथे शोभा आणली आहे, आणि जीवंजीविक या जातीच्या वेलींनी जिथे सजावट झाली आहे,

कोकिलारावमधुरे सिद्ध चारणसेविते। सौरभैयीनिनादाढ्ये अधस्तनितनिःस्वने ।। ५४.

कोकिळांच्या मधुर गाण्यांनी, सिद्ध आणि चारणांच्या सेवेत, सौरभेय पक्ष्यांच्या आवाजांनी आणि खाली वाजणाऱ्या गडगडाटाने भरलेल्या त्या स्थळी,

विनायकभयोद्विग्ने कुञ्जरैर्युक्तकन्दरे। वीणावादित्रनिर्घोषैः श्रोत्रेन्द्रियमनोरमैः ।। ५४.

विनायकाच्या भीतीने घाबरलेल्या हत्ती ज्या गुंफांमध्ये आहेत, आणि वीणा व वाद्यांच्या मनमोहक आवाजांनी जिथे मन व इंद्रिये आनंदित होतात,

दोलालम्बितसम्पाते वनितासङ्घसेविते। ध्वजैर्लम्बितदोलानां घण्ठानां निनदाकुले ।। ५४.

जिथे झुला लावले आहेत, स्त्रियांच्या समूहांनी वेढलेले आहेत, आणि झुल्यांच्या ध्वजांना घंटा लटकवल्या आहेत, ज्यांचा निनाद सर्वत्र भरून राहिला आहे,

मुखमर्दलवादित्रैर्बलिनां स्फोटितैस्तथा। क्रीडारवविचाराणां निर्घोषैः पूर्णमन्दिरे ।। ५४.

मुकुट व मृदंग यांसारख्या वाद्यांच्या कडकडाटाने, बळकट लोकांनी वाजवलेल्या, आणि खेळणाऱ्यांच्या आनंदी आरोळ्यांनी संपूर्ण राजवाडा गजबजलेला आहे.

हासैः सन्त्रासजननैर्विकरालमुखैस्तथा। देहगन्धैर्विचित्रैश्च प्रक्रीडितगणेश्चरैः ।। ५४.

हास्य, भीती आणि उत्कटतेने बदललेली चेहरे, आणि अंगावरच्या विविध सुवासांनी, गणेशाच्या सेवकांच्या खेळामुळे तेथे चैतन्य पसरले आहे.

वज्रस्फटिकसोपान चित्रपट्टिशिलातलैः। व्याध्रसिंहमुखैशचवान्यैर्गजवाजिमुखैस्तथा ।। ५४.

वज्र व स्फटिकाच्या पायऱ्या, रंगीत दगडांच्या जमिनी, आणि वाघ, सिंह, हत्ती, घोड्यांच्या मूर्तींनी सजलेले ते ठिकाण,

बिडालवदनैश्चोग्रैः क्रोष्टुकाकारमूर्तिभिः । ह्रस्वैर्दीर्घैः कृशैः स्थूलैर्लम्बोदर महोदरैः ।। ५४.

भीषण मांजरे, कोल्हे व माकडांसारख्या रूपे, काही बुटके, काही उंच, काही सडपातळ, काही स्थूल, मोठ्या पोटाचे आणि फुगलेल्या पोटाचे,

ह्रस्वजङ्घैश्च लम्बोष्ठैस्तालजङ्घैस्तथापरैः। गौकर्णैरेककर्णैश्च महाकर्णैरकर्णकैः ।। ५४.

बुटक्या पायांचे, जाड ओठांचे, ताडासारख्या पायांचे, गायीचे कान असलेले, एक कानाचे, मोठ्या कानाचे आणि कान नसलेले असे विविध प्रकारचे जीव,

बहुपादैर्महापादैरेकपादैरपादकैः। बहुशीर्षैर्महाशीर्षैरेकशीर्षैरशीर्षकैः ।। ५४.

अनेक पायांचे, मोठ्या पायांचे, एक पायाचे आणि पाय नसलेले; अनेक डोके असलेले, मोठ्या डोक्यांचे, एक डोक्याचे आणि डोके नसलेले,

बहुनेत्रैर्महानेत्रैरेकनैत्रैरनैत्रकैः । एवंविधैर्महायोगिभूतैर्भूतपतिर्वृतः ।। ५४.

अनेक डोळ्यांचे, मोठ्या डोळ्यांचे, एक डोळ्याचे आणि डोळे नसलेले— अशा प्रकारच्या महान योगी आणि भूतांसह भूतांचा स्वामी वास करतो.

विशुद्धमुक्तामणिरत्नभूषिते शिलातले हेममये मनोरमे। सुखोपविष्टं मदनाङ्गनाशनं प्रोवाच वाक्यं गिरिराजपुत्री ।। ५४.

शुद्ध मोत्यांनी आणि रत्नांनी सजवलेल्या सुंदर सोन्याच्या शिळेवर, सुखाने बसलेल्या हिमालयकन्येने, कामदेवाचा नाश करणाऱ्या महादेवाला असे विचारले.

भगवन् भूतभव्येश गोवृषाङ्कितशासन। तव कण्ठे महादेव भ्राजतेऽम्बुदशन्निभम् ।। ५४.

भगवंत, भूतकाळ आणि भविष्यकाळ यांचे स्वामी, ज्यांच्या ध्वजावर वृषभ आहे, हे महादेव, तुमच्या गळ्यात मेघासारखे काहीतरी तेजस्वी दिसते.

नात्युल्बणं नातिशुब्रं नीलाञ्जनचयोपमम्। किमिदं दीप्यते देव कण्ठे कामाङ्ग नाशन ।। ५४.

ते ना फार गडद आहे, ना फार फिकट, काळ्या काजळाच्या ढिगासारखे दिसते—हे देव, कामदेवाचा नाश करणाऱ्या, तुमच्या गळ्यात हे काय चमकत आहे?

को हेतुः कारणं किञ्च कण्ठे नीलत्वमीश्वरः । एतत्सर्वं यथान्यायं ब्रूहि कौतूहलं हिमे ।। ५४.

हे ईश्वर, तुमच्या गळ्यात ही निळाई कशामुळे आली? याचे कारण काय? हे सर्व नीट सांग, मला फार कुतूहल वाटते.

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्याः पार्वत्याः पार्वतीप्रियः । कथां मङ्गलसंयुक्तां कथयामास शङ्करः ।। ५४.

पार्वतीचे हे शब्द ऐकून, पार्वतीप्रेमी शंकरांनी मंगलमय कथा सांगायला सुरुवात केली.

मथ्यमानेऽमृते पूर्वं क्षीरोदे सुरदानवैः। अग्रे समुत्थितं तस्मिन् विषं कालानलप्रभम् ।। ५४.

पूर्वी, देव आणि दैत्य समुद्रामध्ये अमृतासाठी मंथन करत असताना, सुरुवातीला काळाग्नीप्रमाणे तेजस्वी विष बाहेर आले.