वायुपुराणम्

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम्। तस्मात् पृच्छन्ति वै वायुं वायुपर्णाम्बुभोजनाः ।। ५४.

अठ्ठ्याऐंशी हजार ऋषी, जे वीर्य वर ठेवतात आणि केवळ वारा, पाने आणि पाणी यावर जगतात, त्यांनी त्या वेळी वायूला प्रश्न विचारले.

नीलकण्ठेति यत् प्रोक्तं त्वया पवनसत्तम। एतद्दुह्यं पवित्राणां पुण्यं पुण्यकृतां वराः ।। ५४.

हे श्रेष्ठ वायू, तू नीलकंठाबद्दल जे सांगितलेस, ते शुद्ध लोकांसाठी गुप्त आणि पुण्यवानांसाठी अत्यंत पवित्र आहे.

तद्वयं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्प्रसादात्प्रभञ्जन। नीलता येन कण्ठस्य कारणेनाम्बिकापतेः ।। ५४.

म्हणून, हे प्रभंजन, तुझ्या कृपेने आम्हाला अंबिकेच्या पतीच्या गळ्याला निळेपण येण्याचे कारण ऐकायचे आहे.

श्रोतुमिच्छा महे सम्यक् तव वक्राद्विशेषतः। यावद्वाचः प्रवर्त्तन्ते सार्थास्ताश्च त्वयेरिताः ।। ५४.

हे महात्मा, आम्हाला तुझ्या वाणीमधून हे सविस्तर ऐकायचे आहे, कारण तुझ्या शब्दांना नेहमी अर्थ असतो.

वर्णस्थानगते वायौ वाग्विधिः संप्रवर्तते। ज्ञानं पूर्वमथोत्साह स्त्वत्तो वायो प्रवर्तते ।। ५४.१३ . त्वयि निष्पन्दमाने तु शेषा वर्णप्रवृत्तयः। यत्र वाचो निवर्तन्ते देहबन्धाश्च दुर्लभाः ।। ५४.

जेव्हा वायू ध्वनीच्या योग्य ठिकाणी असतो, तेव्हा वाणी सुरू होते; आधी ज्ञान येते, मग उत्साह, हे दोन्ही तुझ्यापासूनच निर्माण होते, हे वायू. पण जेव्हा तू स्थिर असतोस, तेव्हा इतर ध्वनीचे प्रवाह थांबतात; तिथे वाणी मागे फिरते आणि शरीराचे बंधन टिकवणे कठीण होते.

तत्रापि तेऽस्ति सद्भावः सर्वगस्त्वं सदानिल। नान्यः सर्वगतो देवस्त्वदृतेश़स्ति समीरण ।। ५४.

तरीही, तिथेही तुझी उपस्थिती असते, हे सर्वव्यापी वारा; तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही सर्वव्यापी देव नाही, हे समीरणा.

एष वै जीवलोकस्ते प्रत्यक्षः सर्वतोऽनिल। वेत्थ वाचस्पतिं देवं मनोनायकमीस्वरम् ।। ५४.

तूच सर्व जीवांमध्ये प्राणरूपाने प्रत्यक्ष आहेस, सर्वत्र आहेस; तू वाचस्पती, वाणीचा देव आणि मनाचा अधिपती यांना जाणतोस.

ब्रूहि तत्कण्ठदेशस्य किं कृता रूपविक्रिया। श्रुत्वा वाक्यन्ततस्तेषामृषीणां भावितात्मानाम्। प्रत्युवाच महातेजा वायुर्लोक नमस्कृतः ।। ५४.

आम्हाला सांग, त्या गळ्याच्या भागात काय बदल झाला? त्या एकाग्र मनाच्या ऋषींचे बोलणे ऐकून, जगात पूज्य असलेला तेजस्वी वायू उत्तर देऊ लागला.

पुरा कृतयुगे विप्रो वेदनिर्णयतत्परः। वसिष्ठो नाम धर्मात्मा मानसो वै प्रजापतेः ।। ५४.

पूर्वी कृतयुगात, वेदांचा निर्णय करणारा, धर्मात्मा आणि प्रजापतीचा मानसपुत्र असा वसिष्ठ नावाचा एक ब्राह्मण होता.

प्रपच्छ कार्तिकेयं वै मयूरवरवाहनम्। महिषासुरनारीणां नयनाञ्जनतस्करम् ।। ५४.

त्याने मयूरावर बसणाऱ्या, महिषासुराच्या स्त्रियांच्या डोळ्यातील काजळ चोरून नेणाऱ्या कार्तिकेयाला प्रश्न विचारला.

महासेनं महात्मानं मेघस्तनितनिःस्वनम्। उमामनःप्रहर्षेण बालकं छझरूपिणम् ।। ५४.

त्याने महात्मा, मेघगर्जनेसारखा आवाज असणारा, उमा हिच्या मनाला आनंद देणारा आणि सहा तोंडांचा रूप असणारा महासेन याला प्रश्न विचारला.

क्रौञ्चजीवितहर्त्तारं पार्वतीहृदि नन्दनम्। वसिष्ठः पृच्छते भक्त्या कार्तिकेयं महाबलम् ।। ५४.

क्रौंचाचा वध करणारा, पार्वतीच्या हृदयाचा आनंद असणारा, असा महाबलवान कार्तिकेयाला वसिष्ठाने भक्तीभावाने विचारले.

नमस्ते हरनन्दाय उमागर्भ नमो ऽस्तु ते। नमस्ते अग्निगर्भाय गङ्गागर्भ नमोऽस्तु ते ।। ५४.

हराचा आनंद, उमाचा पुत्र, तुला नमस्कार; अग्नीतून जन्मलेला, गंगेचा पुत्र, तुला नमस्कार.

नमस्ते शरगर्भाय नमस्ते कृत्तिकासुत। नमो द्वादशनेत्राय षण्मुखाय नमोऽस्तु ते ।। ५४.

बाणातून जन्मलेला, कृतिकांचा पुत्र, तुला नमस्कार; बारा डोळे असणारा, सहा मुख असणारा, तुला नमस्कार.

नमस्ते शक्तिहस्ताय दिव्यघण्टापताकिने। एवं स्तुत्वा महासेनं पप्रच्छ शिखिवाहनम् ।। ५४.

शक्ती हातात असणारा, दिव्य घंटा आणि ध्वज असणारा, तुला नमस्कार. अशा प्रकारे महासेनाचे स्तवन करून, त्याने मयूरावर बसणाऱ्याला प्रश्न विचारला.

यदेतद्दृश्यते वर्णं शुभं शुभ्राञ्जनप्रभम्। तत्किमर्थं समुत्पन्नं कण्ठे कुन्देन्दुसंप्रभे ।। ५४.

जो हा शुभ्र, उजळ रंग गळ्याभोवती चमकत आहे, जसा शुद्ध अंजनासारखा किंवा कुंद व चंद्रासारखा तेजस्वी दिसतो, तो नेमका कशासाठी उत्पन्न झाला आहे हे मला सांग.

एतदाप्ताय भक्ताय दान्ताय ब्रूहि पृच्छते। कथां मङ्गलसंयुक्तां पवित्रां पापनाशिनीम् । मत्प्रियार्थं महाभाग वक्तुमर्हस्यशेषतः ।। ५४.

हा जो भक्त, संयमी आणि पात्र आहे, त्याला तू मंगल, पवित्र आणि पापांचा नाश करणारी कथा पूर्णपणे सांग, हे महाभागा, माझ्या आवडीसाठी.

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः। प्रत्युवाच महातेजाः सुरारिबलसूदनः ।। ५४.

महात्मा वसिष्ठ यांच्या या शब्दांचे ऐकून, देवदुश्मनांचा संहार करणारा तेजस्वी महापुरुष उत्तर देऊ लागला.

श्रृणुष्व वदतां श्रेष्ठ कथ्यमानं वचो मम। उमोत्सङ्गनिविष्टेन मया पूर्वं यथाश्रुतम् ।। ५४.

हे उत्तम वक्त्या, मी पूर्वी उमा यांच्या मांडीवर बसून जशी ऐकली, ती गोष्ट मी तुला सांगतो, नीट ऐक.

पार्वत्या सह संवादः शर्वस्य च महात्मनः। तदहङ्कीर्त्तयिष्यामि त्वत्प्रियार्थं महामुने ।। ५४.

पार्वती आणि महान आत्म्य असलेल्या शर्व यांचा जो संवाद झाला, तो मी आता तुझ्या आनंदासाठी सांगणार आहे, हे महर्षे.

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते। नानाद्रुमलताकीर्णे चक्रवाकोपशोभिते ।। ५४.

कैलासाच्या रम्य शिखरावर, विविध धातूंनी शोभिवलेल्या, अनेक झाडे व वेलींनी व्यापलेल्या आणि चक्रवाकांच्या थव्यांनी सुंदर झालेल्या ठिकाणी,

षट्‌पदोद्गीतबहुले धारासम्पातनादिते। मत्तक्रौञ्चमयूराणां नादैरुद्घुष्टकन्दरे ।। ५४.

मधमाशांच्या गुंजनाने भरलेल्या, धबधब्यांच्या प्रवाहांनी नटलेल्या, आणि नशेत असलेल्या क्रौंच व मोरांच्या आवाजांनी गुंजणाऱ्या गुंफांमध्ये,

अप्सरोगणसङ्कीर्णे किन्नरैश्चोपशोभिते । जीवञ्जीवकजातीनां वीरुद्भिरुपशोभिते ।। ५४.

अप्सरांचा समूह जिथे आहे, किन्नरांनी जिथे शोभा आणली आहे, आणि जीवंजीविक या जातीच्या वेलींनी जिथे सजावट झाली आहे,

कोकिलारावमधुरे सिद्ध चारणसेविते। सौरभैयीनिनादाढ्ये अधस्तनितनिःस्वने ।। ५४.

कोकिळांच्या मधुर गाण्यांनी, सिद्ध आणि चारणांच्या सेवेत, सौरभेय पक्ष्यांच्या आवाजांनी आणि खाली वाजणाऱ्या गडगडाटाने भरलेल्या त्या स्थळी,

विनायकभयोद्विग्ने कुञ्जरैर्युक्तकन्दरे। वीणावादित्रनिर्घोषैः श्रोत्रेन्द्रियमनोरमैः ।। ५४.

विनायकाच्या भीतीने घाबरलेल्या हत्ती ज्या गुंफांमध्ये आहेत, आणि वीणा व वाद्यांच्या मनमोहक आवाजांनी जिथे मन व इंद्रिये आनंदित होतात,

दोलालम्बितसम्पाते वनितासङ्घसेविते। ध्वजैर्लम्बितदोलानां घण्ठानां निनदाकुले ।। ५४.

जिथे झुला लावले आहेत, स्त्रियांच्या समूहांनी वेढलेले आहेत, आणि झुल्यांच्या ध्वजांना घंटा लटकवल्या आहेत, ज्यांचा निनाद सर्वत्र भरून राहिला आहे,

मुखमर्दलवादित्रैर्बलिनां स्फोटितैस्तथा। क्रीडारवविचाराणां निर्घोषैः पूर्णमन्दिरे ।। ५४.

मुकुट व मृदंग यांसारख्या वाद्यांच्या कडकडाटाने, बळकट लोकांनी वाजवलेल्या, आणि खेळणाऱ्यांच्या आनंदी आरोळ्यांनी संपूर्ण राजवाडा गजबजलेला आहे.

हासैः सन्त्रासजननैर्विकरालमुखैस्तथा। देहगन्धैर्विचित्रैश्च प्रक्रीडितगणेश्चरैः ।। ५४.

हास्य, भीती आणि उत्कटतेने बदललेली चेहरे, आणि अंगावरच्या विविध सुवासांनी, गणेशाच्या सेवकांच्या खेळामुळे तेथे चैतन्य पसरले आहे.

वज्रस्फटिकसोपान चित्रपट्टिशिलातलैः। व्याध्रसिंहमुखैशचवान्यैर्गजवाजिमुखैस्तथा ।। ५४.

वज्र व स्फटिकाच्या पायऱ्या, रंगीत दगडांच्या जमिनी, आणि वाघ, सिंह, हत्ती, घोड्यांच्या मूर्तींनी सजलेले ते ठिकाण,