वायुपुराणम्

ध्रुवः कालो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम् । नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम् ।। ५३.

ध्रुव हा चारही दिशांना विखुरलेल्या ग्रहांसाठी काळाचा आधार मानला जातो; नक्षत्रांमध्ये श्रविष्ठा श्रेष्ठ आहे आणि अयनांमध्ये उत्तरायण हे मुख्य मानले जाते.

वर्षाणाञ्चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः। ऋतूनां शिशिरञ्चापि मासानां माघ एव च ।। ५३.

पाच वर्षांपैकी पहिलं वर्ष 'संवत्सर' म्हणून ओळखलं जातं; ऋतूंमध्ये शिशिर आणि महिन्यांमध्ये माघ हा प्रमुख आहे.

पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा। अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम् ।। ५३.

पक्षांमध्ये शुक्लपक्ष श्रेष्ठ आहे; तिथींमध्ये प्रतिपदा आणि दिवस-रात्र विभागांमध्ये दिवस हा मुख्य मानला जातो.

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः। अक्ष्णोश्चापि निमेषादिः कालः कालविदो मतः ।। ५३.

मुहूर्तांमध्ये पहिला मुहूर्त 'रुद्रमुहूर्त' आहे; डोळ्याच्या हालचालींमध्ये 'निमेष' हा काळाचा प्रारंभ मानला जातो.

श्रवणान्तं श्रविष्ठादियुगं स्यात् पञ्चवार्षिकम्। भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत् परिवर्त्तते ।। ५३.

श्रविष्ठा पासून श्रवणापर्यंतचा काळ हा पाच वर्षांचा युग आहे; सूर्याच्या विशेष गतीमुळे हे चक्रासारखं फिरत राहतं.

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तं विद्धि चेश्वरम्। चतुर्वनिधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः ।। ५३.

म्हणून सूर्यालाच काळ मानतात; तोच सर्व चार प्रकारच्या जीवांच्या कर्माचा आरंभ आणि शेवट करणारा ईश्वर आहे, हे जाण.

इत्येष ज्योतिषामेव सन्निवेशोऽर्थनिश्चयात्। लोकसंव्यवहारार्थमीश्वरेण विनिर्मितः ।। ५३.

अशा प्रकारे या सर्व तेजस्वी ग्रहांची रचना, अर्थ ठरवण्यासाठी, आणि लोकांच्या व्यवहारासाठी परमेश्वराने निर्माण केली आहे.

उत्पन्नः श्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा। सर्वतोऽन्तेषु विस्तीर्णो वृक्षाकार इति स्थितिः ।। ५३.

हे श्रवणापासून उत्पन्न होतं, ध्रुवाजवळ संकुचित होतं आणि शेवटी सर्व दिशांना विस्तारतं; याची स्थिती झाडासारखी आहे.

बुद्धिपूर्वम्भगवता कल्पादौ संप्रकीर्तितः। साश्रयः सोऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः। विश्वरूपः प्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुतः ।। ५३.

कल्पाच्या आरंभी भगवंताने हे बुद्धीपूर्वक सांगितलं; याला आधार आहे, अभिमान आहे, सर्व तेजांचं मूळ आहे आणि हेच प्रधानाचं अद्भुत रूपांतर आहे.

नैव शक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित्। गतागतं मनुष्येषु ज्योतिषां मांसचक्षुषा ।। ५३.

कोणालाही हे तेजस्वी ग्रहांचं येणं-जाणं, माणसांच्या मांसाच्या डोळ्यांनी, खरं-खरं मोजता येत नाही.

आगमादनुमानाच्च प्रत्यक्षादुपपत्तितः। परीक्ष्य निपुणं भक्त्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता ।। ५३.

शास्त्र, अनुमान, प्रत्यक्ष अनुभव आणि तर्क यांच्या साहाय्याने, हे सर्व नीट तपासून, भक्तीने आणि श्रद्धेने स्वीकारावं, असं ज्ञानी लोक सांगतात.

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिसत्तमाः। पञ्चैते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्गणविचिन्तने ।। ५३.

दृष्टी, शास्त्र, पाणी, लेखन आणि गणित — हे पाच कारणं तेजस्वी ग्रहांचा विचार करताना बुद्धिमानांनी जाणावीत.

कस्मिन् देशे महापुण्यमेतदाख्यानमुत्तमम्। वृत्तं ब्रह्मपुरोगाणां कस्मिन् काले महाद्युते। एतदाख्याहि नः सम्यग् यथा वृत्तं तपोधन ।। ५४.

हे उत्तम आणि पुण्यवान आख्यान कोणत्या देशात घडलं, ब्रह्मा आणि श्रेष्ठ देवांसह, आणि कोणत्या तेजस्वी काळात? हे तपोधन, जसं घडलं तसं आम्हाला पूर्णपणे सांग.

यथा श्रुतं मया पूर्वं वायुना जगदायुना। कथ्यमानं द्विजश्रेष्ठाः सत्रे वर्षसहस्रके ।। ५४.

पूर्वी मी जगाचा प्राण असलेल्या वायूपासून, श्रेष्ठ ब्राह्मणांना हजार वर्षांच्या यज्ञात सांगितलेलं हे ऐकलं आहे.

नीलता येन कण्ठस्य देवदेवस्य शूलिनः। तदहं कीर्त्तयिष्यामि श्रृणुध्वं शंसितव्रताः ।। ५४.

देवाधिदेव शूलधारी यांच्या गळ्याला जी निळाई आली, ती गोष्ट मी सांगणार आहे; व्रतस्थ हो, ऐका.

उत्तरे शैलराजस्य सरांसि सरितो ह्रदाः। पुण्योद्यानेषु तीर्थेषु देवतायतनेषु च। गिरिश्रृङ्गेषु तुङ्गेषु गह्वरोपवनेषु च ।। ५४.

पर्वतराजाच्या उत्तरेला, तिथल्या सरोवरांत, नद्यांत, तळ्यांत, पवित्र बागांत, तीर्थस्थळांत, देवालयांत, उंच शिखरांवर आणि खोल दऱ्यांमधील वनांत हे घडलं.

देवभक्ता महात्मानो मुनयः शंसितव्रताः। स्तुवन्ति च महादेवं यत्र यथाविधि ।। ५४.

तेथे देवभक्त, महात्मा, व्रतस्थ ऋषी, योग्य पद्धतीने महादेवाची स्तुती करतात.

ऋग्यजुःसामवेदैश्च नृत्यगीतार्च्चनादिभिः। ओङ्कारेण नमस्कारैरर्च्चयन्ति सदा शिवम् ।। ५४.

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, नृत्य, गाणे, पूजा आणि ओंकार व नमस्कार यांद्वारे ते नेहमी शिवाची भक्ती करतात.

प्रवृत्ते ज्योतिषां चक्रे मध्यव्याप्ते दिवाकरे। देवता नियतात्मानः सर्वे तिष्ठन्ति तां कथाम् । अथ नियमप्रवृत्ताश्च प्राणशेषव्यवस्थिताः ।। ५४.

जेव्हा ताऱ्यांचा फेर सुरू झाला आणि सूर्य मध्यभागी होता, तेव्हा सर्व देवता मन एकाग्र करून त्या गोष्टीकडे लक्ष देत होत्या. काही नियमाने वागत, केवळ श्वासावर जगत होते.

नमस्ते नीलकण्ठाय इत्युवाच सदागतिः। तच्छुत्वा भावितात्मानो मुनयः शंशितव्रताः। वालखिल्येति विख्याताः पतङ्गसहचारिणः ।। ५४.

सदागती नावाच्या एका व्यक्तीने 'नीलकंठास नमस्कार' असे म्हटले. हे ऐकून, एकाग्र मनाचे आणि दृढ व्रताचे ऋषी, जे सूर्याचे साथीदार म्हणून वलखिल्य नावाने प्रसिद्ध होते, त्यांनी प्रतिसाद दिला.

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम्। तस्मात् पृच्छन्ति वै वायुं वायुपर्णाम्बुभोजनाः ।। ५४.

अठ्ठ्याऐंशी हजार ऋषी, जे वीर्य वर ठेवतात आणि केवळ वारा, पाने आणि पाणी यावर जगतात, त्यांनी त्या वेळी वायूला प्रश्न विचारले.

नीलकण्ठेति यत् प्रोक्तं त्वया पवनसत्तम। एतद्दुह्यं पवित्राणां पुण्यं पुण्यकृतां वराः ।। ५४.

हे श्रेष्ठ वायू, तू नीलकंठाबद्दल जे सांगितलेस, ते शुद्ध लोकांसाठी गुप्त आणि पुण्यवानांसाठी अत्यंत पवित्र आहे.

तद्वयं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्प्रसादात्प्रभञ्जन। नीलता येन कण्ठस्य कारणेनाम्बिकापतेः ।। ५४.

म्हणून, हे प्रभंजन, तुझ्या कृपेने आम्हाला अंबिकेच्या पतीच्या गळ्याला निळेपण येण्याचे कारण ऐकायचे आहे.

श्रोतुमिच्छा महे सम्यक् तव वक्राद्विशेषतः। यावद्वाचः प्रवर्त्तन्ते सार्थास्ताश्च त्वयेरिताः ।। ५४.

हे महात्मा, आम्हाला तुझ्या वाणीमधून हे सविस्तर ऐकायचे आहे, कारण तुझ्या शब्दांना नेहमी अर्थ असतो.

वर्णस्थानगते वायौ वाग्विधिः संप्रवर्तते। ज्ञानं पूर्वमथोत्साह स्त्वत्तो वायो प्रवर्तते ।। ५४.१३ . त्वयि निष्पन्दमाने तु शेषा वर्णप्रवृत्तयः। यत्र वाचो निवर्तन्ते देहबन्धाश्च दुर्लभाः ।। ५४.

जेव्हा वायू ध्वनीच्या योग्य ठिकाणी असतो, तेव्हा वाणी सुरू होते; आधी ज्ञान येते, मग उत्साह, हे दोन्ही तुझ्यापासूनच निर्माण होते, हे वायू. पण जेव्हा तू स्थिर असतोस, तेव्हा इतर ध्वनीचे प्रवाह थांबतात; तिथे वाणी मागे फिरते आणि शरीराचे बंधन टिकवणे कठीण होते.

तत्रापि तेऽस्ति सद्भावः सर्वगस्त्वं सदानिल। नान्यः सर्वगतो देवस्त्वदृतेश़स्ति समीरण ।। ५४.

तरीही, तिथेही तुझी उपस्थिती असते, हे सर्वव्यापी वारा; तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही सर्वव्यापी देव नाही, हे समीरणा.

एष वै जीवलोकस्ते प्रत्यक्षः सर्वतोऽनिल। वेत्थ वाचस्पतिं देवं मनोनायकमीस्वरम् ।। ५४.

तूच सर्व जीवांमध्ये प्राणरूपाने प्रत्यक्ष आहेस, सर्वत्र आहेस; तू वाचस्पती, वाणीचा देव आणि मनाचा अधिपती यांना जाणतोस.

ब्रूहि तत्कण्ठदेशस्य किं कृता रूपविक्रिया। श्रुत्वा वाक्यन्ततस्तेषामृषीणां भावितात्मानाम्। प्रत्युवाच महातेजा वायुर्लोक नमस्कृतः ।। ५४.

आम्हाला सांग, त्या गळ्याच्या भागात काय बदल झाला? त्या एकाग्र मनाच्या ऋषींचे बोलणे ऐकून, जगात पूज्य असलेला तेजस्वी वायू उत्तर देऊ लागला.

पुरा कृतयुगे विप्रो वेदनिर्णयतत्परः। वसिष्ठो नाम धर्मात्मा मानसो वै प्रजापतेः ।। ५४.

पूर्वी कृतयुगात, वेदांचा निर्णय करणारा, धर्मात्मा आणि प्रजापतीचा मानसपुत्र असा वसिष्ठ नावाचा एक ब्राह्मण होता.