वायुपुराणम्

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावास्यां निशाकरः। दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च ।। ५३.

म्हणून अमावस्येला, उत्तरेकडील मार्गावर असलेला चंद्र दिसतो; दक्षिण मार्गावर मात्र तो नियमाने दिसत नाही.

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावुभौ। समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ ।। ५३.

तार्‍यांच्या गतीमुळे सूर्य आणि चंद्र दोघेही विषुवत्समयी एकाच वेळी उगवतात आणि मावळतात.

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमयोदयौ। पूर्णामावास्ययोर्ज्ञेयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्त्तिनौ ।। ५३.

उत्तर दिशेच्या मार्गांमध्ये त्यांचे उगवणे आणि मावळणे मध्यम असते; पौर्णिमा आणि अमावस्येला ते तार्‍यांच्या मार्गानुसार फिरताना ओळखावे.

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा भवति रश्मिवान्। तदा सर्वग्रहाणां स सूर्योऽधस्तात् प्रसर्पति ।। ५३.

जेव्हा तेजस्वी सूर्य दक्षिणायन मार्गाने जातो, तेव्हा तो सर्व ग्रहांच्या खाली फिरतो.

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्वञ्चरते शशी। नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्वं प्रसर्पति ।। ५३.

चंद्र मोठा वर्तुळ करून त्याच्या वरून फिरतो; आणि सर्व नक्षत्रांचे वर्तुळ चंद्राच्या वरून फिरते.

नक्षत्रेभ्यो बुधश्वोर्द्ध्वं बुधादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः। तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषीणाञ्चैव सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः ।। ५३.

नक्षत्रांवर बुध असतो, बुधाच्या वर बृहस्पती, त्याच्या वर शनैश्चर, त्याच्या वर सप्तर्षींचे वर्तुळ, आणि त्या सप्त ऋषींच्या वर ध्रुव तारा स्थित आहे.

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च। ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम् ।। ५३.

दोन हजार एकशे योजनांच्या अंतराने, तार्‍यांपासून ग्रहांपर्यंतची जागा वरवर एकामागून एक मांडलेली आहे.

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौ तु दिवि दिव्येन तेजसा। नित्यमृक्षेषु युज्यन्ति गच्छन्ति नियमक्रमात् ।। ५३.

ग्रह, चंद्र आणि सूर्य हे दिव्य तेजाने नेहमीच नक्षत्रांशी जोडलेले राहतात आणि ठरलेल्या क्रमाने फिरतात.

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृद्ववस्थिताः। समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत् प्रजाः ।। ५३.

ग्रह, नक्षत्रे आणि सूर्य हे उच्च, नीच किंवा मध्यम स्थितीत असतात; संयोग आणि वियोग यावेळी लोक त्यांना एकाच वेळी पाहतात.

परस्परस्थिताः ह्येते युज्यन्ते च परस्परम्। असङ्करेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः ।। ५३.

हे सर्व एकमेकांच्या जवळ असतात आणि एकमेकांशी संयोग करतात; त्यांचा संयोग कुठलाही गोंधळ न होता ज्ञानी लोक ओळखतात.

इत्येष सन्निवेशो वः पृथिव्यां ज्यौतिषस्य च। द्वीपानामुद्नधीनां च पर्वतानां तथैव च ।। ५३.

ही पृथ्वी, तार्‍यांचे स्थान, तसेच द्वीप, समुद्र आणि पर्वत यांची रचना अशी आहे.

वर्षाणां च नदीनाञ्च येषु तेषु वसन्ति वै। एते चैव ग्रहाः पूर्वं नक्षत्रेषु समुत्थिताः ।। ५३.

ज्या प्रदेशात, नद्यांमध्ये आणि देशांमध्ये लोक राहतात, तिथे हे ग्रह पूर्वी नक्षत्रांमध्ये प्रकट झाले.

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेऽन्तरे। विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः ।। ५३.

अदितीचा पुत्र सूर्य चाक्षुष मन्वंतरात विशाखा नक्षत्रात जन्मला आणि तो ग्रहांमध्ये पहिला झाला.

त्विषिमान् धर्म्मपुत्रस्तु सोमो विश्वावसुस्तथा। शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः ।। ५३.

धर्मपुत्र, विश्वावसु नावाचा तेजस्वी आणि शीत किरणांचा सोम म्हणजे चंद्र, कृत्तिका नक्षत्रात जन्मला.

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम्। ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यक्षेत्रे समुत्थितः ।। ५३.

सोळा किरणांचा, भृगुपुत्र शुक्र सूर्याच्या नंतर तिष्य नक्षत्रात प्रकट झाला आणि ताराग्रहांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्च्चिर्बृहस्पतिः। फाल्गुनीषु समुत्पन्नः सर्वासु च जगद्गुरुः ।। ५३.

अंगिरसाचा पुत्र, बारा किरणांचा बृहस्पती फाल्गुनी नक्षत्रात जन्मला आणि तो सर्व जगांचा गुरु आहे.

नवार्चिर्लोहिताङ्गस्तु प्रजापतिसुतो ग्रहः । आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः ।। ५३.

नऊ किरणांचा, लालवर्णाचा प्रजापतीपुत्र ग्रह पूर्वाषाढा नक्षत्रात जन्मला, असे श्रुती सांगते.

रेवतीष्वेव सप्तार्चि स्तथा सौरशनैश्चरः। रोहिणीषु समुत्पन्नौ ग्रहौ चन्द्रार्कमर्द्दनौ ।। ५३.

रेवती नक्षत्रात सात किरणांचा शनैश्चर आणि रोहिणी नक्षत्रात चंद्र व सूर्याला बाधा देणारे दोन ग्रह जन्मले.

एते ताराग्रहाश्चैव बोद्धव्या भार्गवादय। जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः। स्पृशन्ते तेन दोषेण ततस्ता ग्रहभक्तिषु ।। ५३.

भृगुपासून सुरू होणारे हे ताराग्रह समजून घ्यावेत; जन्मनक्षत्र दूषित झाल्यास हे अशुभ होतात आणि त्या दोषामुळे ग्रहांच्या प्रभावावर परिणाम करतात.

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते। ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनाञ्चैव धूमवान् ।। ५३.

सर्व ग्रहांमध्ये आदित्य हा मुख्य मानला जातो; ताऱ्यांमधून शुक्र आणि धूम्रकेतू हा सर्व केतूंमध्ये श्रेष्ठ आहे.

ध्रुवः कालो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम् । नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम् ।। ५३.

ध्रुव हा चारही दिशांना विखुरलेल्या ग्रहांसाठी काळाचा आधार मानला जातो; नक्षत्रांमध्ये श्रविष्ठा श्रेष्ठ आहे आणि अयनांमध्ये उत्तरायण हे मुख्य मानले जाते.

वर्षाणाञ्चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः। ऋतूनां शिशिरञ्चापि मासानां माघ एव च ।। ५३.

पाच वर्षांपैकी पहिलं वर्ष 'संवत्सर' म्हणून ओळखलं जातं; ऋतूंमध्ये शिशिर आणि महिन्यांमध्ये माघ हा प्रमुख आहे.

पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा। अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम् ।। ५३.

पक्षांमध्ये शुक्लपक्ष श्रेष्ठ आहे; तिथींमध्ये प्रतिपदा आणि दिवस-रात्र विभागांमध्ये दिवस हा मुख्य मानला जातो.

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः। अक्ष्णोश्चापि निमेषादिः कालः कालविदो मतः ।। ५३.

मुहूर्तांमध्ये पहिला मुहूर्त 'रुद्रमुहूर्त' आहे; डोळ्याच्या हालचालींमध्ये 'निमेष' हा काळाचा प्रारंभ मानला जातो.

श्रवणान्तं श्रविष्ठादियुगं स्यात् पञ्चवार्षिकम्। भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत् परिवर्त्तते ।। ५३.

श्रविष्ठा पासून श्रवणापर्यंतचा काळ हा पाच वर्षांचा युग आहे; सूर्याच्या विशेष गतीमुळे हे चक्रासारखं फिरत राहतं.

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तं विद्धि चेश्वरम्। चतुर्वनिधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः ।। ५३.

म्हणून सूर्यालाच काळ मानतात; तोच सर्व चार प्रकारच्या जीवांच्या कर्माचा आरंभ आणि शेवट करणारा ईश्वर आहे, हे जाण.

इत्येष ज्योतिषामेव सन्निवेशोऽर्थनिश्चयात्। लोकसंव्यवहारार्थमीश्वरेण विनिर्मितः ।। ५३.

अशा प्रकारे या सर्व तेजस्वी ग्रहांची रचना, अर्थ ठरवण्यासाठी, आणि लोकांच्या व्यवहारासाठी परमेश्वराने निर्माण केली आहे.

उत्पन्नः श्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा। सर्वतोऽन्तेषु विस्तीर्णो वृक्षाकार इति स्थितिः ।। ५३.

हे श्रवणापासून उत्पन्न होतं, ध्रुवाजवळ संकुचित होतं आणि शेवटी सर्व दिशांना विस्तारतं; याची स्थिती झाडासारखी आहे.

बुद्धिपूर्वम्भगवता कल्पादौ संप्रकीर्तितः। साश्रयः सोऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः। विश्वरूपः प्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुतः ।। ५३.

कल्पाच्या आरंभी भगवंताने हे बुद्धीपूर्वक सांगितलं; याला आधार आहे, अभिमान आहे, सर्व तेजांचं मूळ आहे आणि हेच प्रधानाचं अद्भुत रूपांतर आहे.