वायुपुराणम्

पुष्पदन्तो बृहत्सामा षड्दन्तो दन्त पुष्पवान्। ताम्रवर्णश्च तत्पुत्रः सहचारिविषाणितः ॥ ८.

पुष्पदंत, बृहत्त्सामा, षड्दंत, दंतपुष्पवान आणि ताम्रवर्ण — हा त्याचा पुत्र, सोबतींसह आणि सुंदर सुळांनी युक्त.

अन्वये चास्य जायन्ते लम्बोष्ठाश्चारुदर्शिनः। श्यामाः सुदर्शनाश्चण्डा नानापीडायताननाः ॥ ८.

त्याच्या वंशात जाड ओठांचे, सुंदर चेहऱ्याचे, काळ्या वर्णाचे, देखणे, रौद्र आणि वेगवेगळ्या व्याधींनी बाधित चेहरे असलेले लोक जन्मतात.

वामदेवोऽञ्जनश्यामः साम्नो जज्ञेऽथ वामनः। भार्या चैवाङ्गदा तस्य नीलवल्लक्षणौ सुतौ ॥ ८.

साम्नापासून काळ्या काजळासारखा वामदेव जन्मला, मग वामन झाला. त्याची पत्नी आंगदा होती, आणि त्यांच्या दोन मुलांवर निळ्या वेलांची खूण होती.

चण्डश्चात्रशिरो ग्रीवा व्यूढोरस्कास्तरस्विनः। नरैर्बद्धाः कुले तेषां जायन्ते विकृता गजाः ॥ ८.

त्यांच्यात चंड नावाचा, खांबासारखा डोके आणि मान असलेला, रुंद छातीचा आणि वेगवान होता. त्यांच्या कुळात माणसांनी बांधलेले, विकृत हत्ती जन्माला येतात.

सुप्रतीकस्तु रूपेण नास्त्यस्य सदृशो गजः । तस्य प्रहारी सम्पाती पृथुश्चित्तिसुतास्त्रयः ॥ ८.

रूपाने सुप्रतीकासारखा दुसरा हत्ती नाही. त्याचे तीन मुलगे म्हणजे प्रहारी, संपाती आणि पृथुचित्ती.

पशवो दीर्घताल्वौष्ठाः सुविभक्तशिरोदराः। जायन्ते मृदुसम्भूता वंशे तस्य मतङ्गजाः ॥ ८.

त्याच्या वंशात, लांब टाळू आणि ओठ, नीटस डोके आणि पोट असलेली, मृदू स्वभावाची आणि उत्तम हत्ती जन्मतात.

अञ्जनादञ्जना साम्नो विजज्ञे चाञ्जनावती। एवं माता तयोश्चापि प्रथितायुरजःसुतौ ॥ ८.

अंजनापासून अंजना आणि साम्नापासून अंजनावती जन्मली. अशा प्रकारे त्यांची आई प्रसिद्ध झाली आणि आयुरजाचे दोन पुत्र झाले.

महाविभक्तशिरसः स्निग्धजीमूतसन्निभाः। सुदर्शनाः सुवर्ष्माणः पद्माभाः परिमण्डलाः। शूनाः पीतायतमुखा गजास्तस्यान्वयेऽभवन् ॥ ८.

त्यांच्या वंशात मोठ्या विभागलेल्या डोक्याचे, काळ्या मेघासारखे चमकदार, सुंदर, मजबूत, कमळासारख्या रंगाचे, गोलाकार, दात नसलेले आणि पिवळसर लांब तोंडाचे हत्ती जन्मले.

जज्ञे चन्द्रमसः साम्नः पिङ्गला कुमुदद्युतिः। पिङ्गलायाः सुतौ तस्या महापद्मोर्मिमालिनौ ॥ ८.

चंद्रमस आणि साम्नापासून कमळासारखी तेजस्वी पिंगळा जन्मली. तिचे दोन पुत्र म्हणजे महापद्म आणि उर्मिमाळी.

समायवरदांश्चण्डान् प्रवृद्धबलिनोदरान् । हस्तियुद्धे प्रियान्नागान् विद्धि तस्य कुलोद्भवान् ॥ ८.

त्याच्या वंशात समदक्षता असलेले, रौद्र, मोठ्या शक्तिशाली पोटाचे आणि हत्तींच्या लढाईत प्रिय असणारे हत्ती जन्मतात, हे जाण.

एतान् देवासुरे युद्धे जयार्थे जगृहुः सुराः। कृतार्थैश्च विसृष्टास्तैः पूर्वोक्ताः प्रययुर्दिशः ॥ ८.

देवतांनी विजयासाठी असुरांशी युद्धात हे हत्ती घेतले. उद्दिष्ट साध्य झाल्यावर, पूर्वी सांगितलेले ते सर्व दिशांना पाठवले गेले.

एतेषामन्वये जातान् विनीतांस्त्रिदशा ददुः । अङ्गाय लोमपादाय सूत्रकाराय वै द्विपान् ॥ ८.

त्यांच्या वंशातील नीट प्रशिक्षित हत्ती देवांनी अंग, लोमपाद आणि सूत्रकार यांना दिले.

द्विरदो द्विरदाभ्याञ्च हस्ताद्धस्ती करात्करी। वरणाद्वारणो दन्ती दन्ताभ्यां गर्जनाद्गजः ॥ ८.

दोन दातांमुळे त्याला द्विरद म्हणतात, हातामुळे हस्ती, सोंडेपासून करी, रक्षणासाठी वरण, दातांमुळे दंती, आणि गर्जनेमुळे गज असे नाव पडले.

कुञ्जरः कुञ्जचारित्वान्नागो नगविरोधतः । मतङ्गादिति मातङ्गो द्विपो द्वाभ्यामपि स्मृतः। सामजः सामजातत्वादिति निर्वचनक्रमः ॥ ८.

कुंजनात वावरण्यामुळे कुंजनर, पर्वतांना विरोध केल्यामुळे नाग, मतंग ऋषीमुळे मातंग, दोनमुळे द्विप, आणि साम्नापासून जन्मल्यामुळे सामज असे नाव पडले.

एषां जिह्वापरावृत्तिरिवाक्तं ह्यग्निशापजम्। बलस्यानवतो या तु या चैषां गूढमुष्कता। उभयं दन्तिनामेतत्स्वयम्भूसूरशापजम् ॥ ८.

त्यांची जीभ मागे वळते, जणू काही अग्नीच्या शापामुळे. त्यांची शक्ती कमी असणे आणि लपवलेले गुप्तेंद्रिय हे दोन्ही स्वयंभू आणि देवांच्या शापामुळे आहे.

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः। कन्यासु जाता दिङ्नागैर्नानासात्त्वास्ततो गजाः ॥ ८.

देव, दानव, गंधर्व, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षस यांच्या कन्यांमध्ये विविध प्रकारचे हत्ती जन्मले.

सम्भूतिश्च प्रभूतिश्च नामनिर्वचनं तथा। एतद्गजानां विज्ञेयं येषां राजा विभावसुः ॥ ८.

हत्तींची उत्पत्ती, प्रकटीकरण आणि नावांची व्याख्या — हे सर्व समजावे, ज्यांचा राजा विभावसु आहे.

कौशिकाद्याः समुद्रात्तु गङ्गायास्तदनन्तरम्। अञ्जनस्यैकमूलस्य प्राच्यान्नागवनन्तु तत् ॥ ८.

कौशिक आणि इतर समुद्रातून, मग गंगेपासून, आणि अंजनाच्या एकाच मूळापासून पूर्वेकडील नागवन निर्माण झाले.

उत्तरा तस्य विन्ध्यस्य गङ्गाया दक्षिणञ्च यत्। गङ्गोद्भेदात्करूषेभ्यः सुप्रतीकस्य तद्वनम् ॥ ८.

विंध्याच्या उत्तरेस आणि गंगेच्या दक्षिणेस, गंगेच्या उगमापासून करूष प्रदेशात, सुप्रतीकाचे ते वन आहे.

अपरेणोत्कलाच्चैव ह्यावेदिभ्यश्च पञ्चमम्। एकभूतात्मनोस्यैतद्वामनस्य वनं स्मृतम् ॥ ८.

उत्तर दिशेने आणि आवेदी लोकांच्या सीमेनंतर, पाचवे जे वन आहे, ते वामन या लहान शरीराच्या देवतेचे वन म्हणून ओळखले जाते.

अपरेण तु लौहित्यमासिन्धोः पश्चिमेन तु। यमस्यैतद्वनं प्रोक्तमनुपर्वतमेव तत् ॥ ८.

दुसऱ्या बाजूला, लोहित्य नावाच्या नदीने आणि समुद्राच्या पश्चिमेला, पर्वतांच्या लगत यमाचे हे वन सांगितले आहे.

भूतिर्विजज्ञे भूतांश्च रुद्रस्यानुचरान् प्रभोः। स्थूलान् कृशांश्च दीर्घांश्च वामनान् ह्रस्वकान् समान् ॥ ८.

भूतीने विविध जीव आणि प्रभू रुद्राचे सेवक जन्माला घातले—काही मोठे, काही बारीक, काही उंच, काही ठेंगणे, काही लहान, काही सारखेच.

लम्बकर्णान् प्रलम्बोष्ठान् लम्बजिह्वास्तनोदरान्। एकरूपान् द्विरूपांश्च लम्बस्फिक्स्थूलपिण्डिकान् ॥ ८.

काहींचे कान लांब, ओठ मोठे, जीभ खाली लोंबती, स्तन आणि पोट झुकलेले; काही एक रूपाचे, काही दोन रूपाचे, काहींचे नितंब आणि पाय जाड.

सरोवरसमुद्रादिनदीपुलिनवासिनः। कृष्णान् गौरांश्च नीलांश्च श्वेतांश्च लोहितारुणान् ॥ ८.

हे जीव तळ्यात, सरोवरात, समुद्रात आणि नदीच्या काठी राहतात; त्यांचे रंग काळे, गोरे, निळे, पांढरे आणि लाल आहेत.

बभ्रून् वै शबलान् धूम्रान् कद्रून् रासभदारूणान्। मुञ्जकेशान् हृषीकेशान् सर्पयजोपवीतिनः ॥ ८.

काही तपकिरी, काही डागाळलेले, काही धुरकट, काही पिवळट, काही रानगाढवासारखे कठीण; काहींचे केस मुंजासारखे, काहींचे ताठ, आणि काही सर्पाचे यज्ञोपवीत घालणारे.

विसृष्टाक्षान् विरूपाक्षान् कृशाक्षानेकलोचनान्। बहुशीर्षान् विशीर्षांश्च एकशीर्षांश्च शीर्षकान् ॥ ८.

काहींचे डोळे बाहेर आलेले, काहींचे डोळे विचित्र, काहींचे डोळे बारीक, काहींचे अनेक डोळे; काहींचे अनेक डोके, काहींचे डोकेच नाही, तर काहींचे एकच डोके.

चण्डांश्च विकटांश्चैव विरोमान् रोमशांस्तथा। अन्धांस्व जटिलांश्चैव कुञ्जान् हेषकवामनान् ॥ ८.

काही अत्यंत भयंकर, काही विचित्र, काही केसाळ, काही फारच केसाळ; काही आंधळे, काही जटा असलेले, काही ठेंगणे, आणि काही घोड्यासारखे हिणकावणारे.

सरोवरसमुद्रादिनदीपुलिनसेविनः। एककर्णान् महाकर्णान् शङ्कुकर्णानकर्णिकान् ॥ ८.

हे जीव तळ्यात, सरोवरात, समुद्रात आणि नदीच्या काठी राहतात; काहींचे एकच कान, काहींचे मोठे कान, काहींचे शंखासारखे कान, आणि काहींना कानच नाहीत.

दंष्ट्रिणो नखिनश्चैव निर्द्दन्तांश्च द्विजिह्वकान्। एकहस्तान् द्विहस्तांश्च त्रिहस्तांश्चाप्यहस्तकान् ॥ ८.

काहींचे दात सुळ्यासारखे, काहींचे नख मोठे, काहींचे दात नाहीत, काहींच्या दोन जीभा; काहींचा एक हात, काहींचे दोन हात, काहींचे तीन हात, आणि काहींना हातच नाहीत.