वायुपुराणम्

अग्निर्विकल्पात् संजज्ञे युवाऽसौ लोहिताधिपः। नक्षत्रऋक्षगामिन्यो दाक्षायण्यः स्मृतास्तु ताः ।। ५३.

अग्नी विकल्पापासून उत्पन्न झाला, तो तरुण व लाल रंगाचा अधिपती आहे; दक्षाच्या कन्या या नक्षत्र व ऋक्षांतून फिरतात.

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसन्तापनोऽसुरः। सोमर्क्षग्रहसूर्ये तु कीर्तितास्त्वभिमानिनः ।। ५३.

स्वर्भानू, सिम्हिकेचा पुत्र, हा असुर जीवांना त्रास देतो; चंद्र, तारे, ग्रह व सूर्य यांच्यात जे प्रसिद्ध आहेत, ते अभिमानी आहेत.

स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः। शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः ।। ५३.

वरीलप्रमाणे ही स्थाने व त्यातील देवता सांगितली आहेत; विवस्वान, हजार किरणांचा सूर्य, याचे निवासस्थान शुभ्र व अग्नीमय आहे.

सहस्रांशोस्त्विषः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च। अथ श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम् ।। ५३.

त्विषिमानचे निवासस्थानही पांढरे व जलमय आहे; मनोज्ञ, पाच किरणांचा, याचे घर काळे मानले जाते.

शुक्रस्याप्यम्मयं स्थानं सद्म षोडशरश्मिवत्। नवरश्मेस्तु यूनो हि लोहितस्थानमम्मयम् ।। ५३.

शुक्राचेही घर जलमय असून त्याचे निवासस्थान सोळा किरणांचे आहे; तरुण, नऊ किरणांच्या, लाल रंगाच्या घराचेही जलमय स्थान आहे.

हरिश्चाप्यं बृहच्चापि द्वादशांशोर्बृहस्पतेः। अष्ट रश्मेर्गृहं प्रोक्तं कृष्णं बुद्धस्य अम्मयम् ।। ५३.

हरिचे व बृहस्पती, बारा किरणांचे, यांचेही घर जलमय आहे; आठ किरणांच्या घराला काळे व बुधाचे घर जलमय मानले जाते.

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसन्तापनालयम्। विज्ञेयास्तारकाः सर्वास्त्वम्मयास्त्वेकरश्मयः ।। ५३.

स्वर्भानूचे घर काळे, जीवांना त्रास देणारे आहे; सर्व तारे जलमय असून प्रत्येक एकाच किरणाची आहे.

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चैव वर्णतः। घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादौ वेदनिर्मिताः ।। ५३.

पुण्यवानांची स्थाने अत्यंत शुभ्र रंगाची आहेत; ती घट्ट व जलमय असून कल्पाच्या सुरुवातीला वेदांनी निर्माण केली आहेत.

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रमभिव्यक्तैर्गभस्तिभिः। तथा दक्षिणमार्गस्थो नीविवीथीसमाक्षितः ।। ५३.

त्यांची उंची असल्यामुळे, त्यांच्या तेजस्वी किरणांनी ती लवकर दिसतात; तसेच दक्षिण मार्गावरील स्थाने नीवी मार्गाने ओळखली जातात.

भूमिलेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोस्तथा। नदृश्यते यथाकालं शाघ्रतोऽस्तमुपैति च ।। ५३.

पृथ्वीच्या रेषेने सूर्य झाकला जातो, पौर्णिमा व अमावस्येला तो योग्य वेळी दिसत नाही व लवकर अस्तास जातो.

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावास्यां निशाकरः। दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च ।। ५३.

म्हणून अमावस्येला, उत्तरेकडील मार्गावर असलेला चंद्र दिसतो; दक्षिण मार्गावर मात्र तो नियमाने दिसत नाही.

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावुभौ। समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ ।। ५३.

तार्‍यांच्या गतीमुळे सूर्य आणि चंद्र दोघेही विषुवत्समयी एकाच वेळी उगवतात आणि मावळतात.

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमयोदयौ। पूर्णामावास्ययोर्ज्ञेयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्त्तिनौ ।। ५३.

उत्तर दिशेच्या मार्गांमध्ये त्यांचे उगवणे आणि मावळणे मध्यम असते; पौर्णिमा आणि अमावस्येला ते तार्‍यांच्या मार्गानुसार फिरताना ओळखावे.

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा भवति रश्मिवान्। तदा सर्वग्रहाणां स सूर्योऽधस्तात् प्रसर्पति ।। ५३.

जेव्हा तेजस्वी सूर्य दक्षिणायन मार्गाने जातो, तेव्हा तो सर्व ग्रहांच्या खाली फिरतो.

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्वञ्चरते शशी। नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्वं प्रसर्पति ।। ५३.

चंद्र मोठा वर्तुळ करून त्याच्या वरून फिरतो; आणि सर्व नक्षत्रांचे वर्तुळ चंद्राच्या वरून फिरते.

नक्षत्रेभ्यो बुधश्वोर्द्ध्वं बुधादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः। तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषीणाञ्चैव सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः ।। ५३.

नक्षत्रांवर बुध असतो, बुधाच्या वर बृहस्पती, त्याच्या वर शनैश्चर, त्याच्या वर सप्तर्षींचे वर्तुळ, आणि त्या सप्त ऋषींच्या वर ध्रुव तारा स्थित आहे.

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च। ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम् ।। ५३.

दोन हजार एकशे योजनांच्या अंतराने, तार्‍यांपासून ग्रहांपर्यंतची जागा वरवर एकामागून एक मांडलेली आहे.

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौ तु दिवि दिव्येन तेजसा। नित्यमृक्षेषु युज्यन्ति गच्छन्ति नियमक्रमात् ।। ५३.

ग्रह, चंद्र आणि सूर्य हे दिव्य तेजाने नेहमीच नक्षत्रांशी जोडलेले राहतात आणि ठरलेल्या क्रमाने फिरतात.

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृद्ववस्थिताः। समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत् प्रजाः ।। ५३.

ग्रह, नक्षत्रे आणि सूर्य हे उच्च, नीच किंवा मध्यम स्थितीत असतात; संयोग आणि वियोग यावेळी लोक त्यांना एकाच वेळी पाहतात.

परस्परस्थिताः ह्येते युज्यन्ते च परस्परम्। असङ्करेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः ।। ५३.

हे सर्व एकमेकांच्या जवळ असतात आणि एकमेकांशी संयोग करतात; त्यांचा संयोग कुठलाही गोंधळ न होता ज्ञानी लोक ओळखतात.

इत्येष सन्निवेशो वः पृथिव्यां ज्यौतिषस्य च। द्वीपानामुद्नधीनां च पर्वतानां तथैव च ।। ५३.

ही पृथ्वी, तार्‍यांचे स्थान, तसेच द्वीप, समुद्र आणि पर्वत यांची रचना अशी आहे.

वर्षाणां च नदीनाञ्च येषु तेषु वसन्ति वै। एते चैव ग्रहाः पूर्वं नक्षत्रेषु समुत्थिताः ।। ५३.

ज्या प्रदेशात, नद्यांमध्ये आणि देशांमध्ये लोक राहतात, तिथे हे ग्रह पूर्वी नक्षत्रांमध्ये प्रकट झाले.

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेऽन्तरे। विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः ।। ५३.

अदितीचा पुत्र सूर्य चाक्षुष मन्वंतरात विशाखा नक्षत्रात जन्मला आणि तो ग्रहांमध्ये पहिला झाला.

त्विषिमान् धर्म्मपुत्रस्तु सोमो विश्वावसुस्तथा। शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः ।। ५३.

धर्मपुत्र, विश्वावसु नावाचा तेजस्वी आणि शीत किरणांचा सोम म्हणजे चंद्र, कृत्तिका नक्षत्रात जन्मला.

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम्। ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यक्षेत्रे समुत्थितः ।। ५३.

सोळा किरणांचा, भृगुपुत्र शुक्र सूर्याच्या नंतर तिष्य नक्षत्रात प्रकट झाला आणि ताराग्रहांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्च्चिर्बृहस्पतिः। फाल्गुनीषु समुत्पन्नः सर्वासु च जगद्गुरुः ।। ५३.

अंगिरसाचा पुत्र, बारा किरणांचा बृहस्पती फाल्गुनी नक्षत्रात जन्मला आणि तो सर्व जगांचा गुरु आहे.

नवार्चिर्लोहिताङ्गस्तु प्रजापतिसुतो ग्रहः । आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः ।। ५३.

नऊ किरणांचा, लालवर्णाचा प्रजापतीपुत्र ग्रह पूर्वाषाढा नक्षत्रात जन्मला, असे श्रुती सांगते.

रेवतीष्वेव सप्तार्चि स्तथा सौरशनैश्चरः। रोहिणीषु समुत्पन्नौ ग्रहौ चन्द्रार्कमर्द्दनौ ।। ५३.

रेवती नक्षत्रात सात किरणांचा शनैश्चर आणि रोहिणी नक्षत्रात चंद्र व सूर्याला बाधा देणारे दोन ग्रह जन्मले.

एते ताराग्रहाश्चैव बोद्धव्या भार्गवादय। जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः। स्पृशन्ते तेन दोषेण ततस्ता ग्रहभक्तिषु ।। ५३.

भृगुपासून सुरू होणारे हे ताराग्रह समजून घ्यावेत; जन्मनक्षत्र दूषित झाल्यास हे अशुभ होतात आणि त्या दोषामुळे ग्रहांच्या प्रभावावर परिणाम करतात.