वायुपुराणम्

तेभ्योऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः। सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः ।। ५३.

त्यांच्या खाली पुन्हा चार मोठे ग्रह आहेत: सूर्य, चंद्र, बुध आणि शुक्र, हे वेगाने फिरणारे म्हणून ओळखले जातात.

यावन्त्य स्तारकाः कोट्यस्तावदृक्षाणि सर्वशः। वीथीनां नियमाच्चैवमृक्षमार्गो व्यवस्थितः ।। ५३.

जितक्या कोटी तारे आहेत, तितक्याच नक्षत्रांचं संख्याही आहे; मार्गांच्या मांडणीनुसार नक्षत्रांचा मार्ग ठरतो.

गतिस्तास्त्वेव सूर्यस्य नीचोच्चत्वेऽयनक्रमात्। उत्तरायण मार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः। बौधं बौधोऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानोः स्थानमास्थितः ।। ५३.

सूर्याची गती अशीच असते, त्याच्या नीच आणि उच्च स्थानानुसार; जेव्हा चंद्र उत्तरायण मार्गावर पर्वकाळात असतो, तेव्हा बुध, पुन्हा बुध आणि स्वर्भानू, हे स्वर्भानूच्या स्थानावर असतात.

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत। गृहाण्ये तानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम् ।। ५३.

सर्व नक्षत्रं नक्षत्रसमूहांत प्रवेशतात; ही दिव्य स्थाने सत्कर्म करणाऱ्यांची आहेत.

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयम्भुवा। स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ।। ५३.

कल्पाच्या सुरुवातीला स्वयंभूने ही स्थाने निर्माण केली आणि ती सर्व जगाचा संहार होईपर्यंत तशीच राहतात.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवतायतनानि वै। अभिमानिनोऽवतिष्टन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ।। ५३.

प्रत्येक मन्वंतरात देवतांची निवासस्थाने, अभिमान असणाऱ्यांच्या ताब्यात, सर्व सृष्टीच्या संहारापर्यंत तशीच राहतात.

अतीतैस्तु सहातीता भाव्याभाव्यैः सुरासुरैः । वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानानि स्वैः सुरैः सह ।। ५३.

गेल्या, येणाऱ्या आणि सध्याच्या देव-दानवांसह ही स्थाने त्यांच्या त्यांच्या देवांसह अस्तित्वात आहेत.

अस्मिन् मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः। विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वतेऽन्तरे ।। ५३.

या मन्वंतरात ग्रहांना वैमानिक असे मानले जाते; विवस्वान व अदितीचा पुत्र सूर्य हा वैवस्वत मन्वंतरातील आहे.

त्विषिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमदेवो वसुः स्मृतः। शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवोऽसुरराजकः ।। ५३.

त्विषिमान हा धर्माचा पुत्र असून सोमदेव व वसु म्हणून ओळखला जातो; शुक्र हा भृगुवंशीय असुरांचा राजा व देवता आहे.

बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्योऽङ्गिरःसुतः। बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः ।। ५३.

बृहस्पती, प्रखर तेजस्वी, देवांचा गुरु व अङ्गिरसांचा पुत्र आहे; बुध हा मोहक व त्विषिमानचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो.

अग्निर्विकल्पात् संजज्ञे युवाऽसौ लोहिताधिपः। नक्षत्रऋक्षगामिन्यो दाक्षायण्यः स्मृतास्तु ताः ।। ५३.

अग्नी विकल्पापासून उत्पन्न झाला, तो तरुण व लाल रंगाचा अधिपती आहे; दक्षाच्या कन्या या नक्षत्र व ऋक्षांतून फिरतात.

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसन्तापनोऽसुरः। सोमर्क्षग्रहसूर्ये तु कीर्तितास्त्वभिमानिनः ।। ५३.

स्वर्भानू, सिम्हिकेचा पुत्र, हा असुर जीवांना त्रास देतो; चंद्र, तारे, ग्रह व सूर्य यांच्यात जे प्रसिद्ध आहेत, ते अभिमानी आहेत.

स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः। शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः ।। ५३.

वरीलप्रमाणे ही स्थाने व त्यातील देवता सांगितली आहेत; विवस्वान, हजार किरणांचा सूर्य, याचे निवासस्थान शुभ्र व अग्नीमय आहे.

सहस्रांशोस्त्विषः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च। अथ श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम् ।। ५३.

त्विषिमानचे निवासस्थानही पांढरे व जलमय आहे; मनोज्ञ, पाच किरणांचा, याचे घर काळे मानले जाते.

शुक्रस्याप्यम्मयं स्थानं सद्म षोडशरश्मिवत्। नवरश्मेस्तु यूनो हि लोहितस्थानमम्मयम् ।। ५३.

शुक्राचेही घर जलमय असून त्याचे निवासस्थान सोळा किरणांचे आहे; तरुण, नऊ किरणांच्या, लाल रंगाच्या घराचेही जलमय स्थान आहे.

हरिश्चाप्यं बृहच्चापि द्वादशांशोर्बृहस्पतेः। अष्ट रश्मेर्गृहं प्रोक्तं कृष्णं बुद्धस्य अम्मयम् ।। ५३.

हरिचे व बृहस्पती, बारा किरणांचे, यांचेही घर जलमय आहे; आठ किरणांच्या घराला काळे व बुधाचे घर जलमय मानले जाते.

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसन्तापनालयम्। विज्ञेयास्तारकाः सर्वास्त्वम्मयास्त्वेकरश्मयः ।। ५३.

स्वर्भानूचे घर काळे, जीवांना त्रास देणारे आहे; सर्व तारे जलमय असून प्रत्येक एकाच किरणाची आहे.

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चैव वर्णतः। घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादौ वेदनिर्मिताः ।। ५३.

पुण्यवानांची स्थाने अत्यंत शुभ्र रंगाची आहेत; ती घट्ट व जलमय असून कल्पाच्या सुरुवातीला वेदांनी निर्माण केली आहेत.

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रमभिव्यक्तैर्गभस्तिभिः। तथा दक्षिणमार्गस्थो नीविवीथीसमाक्षितः ।। ५३.

त्यांची उंची असल्यामुळे, त्यांच्या तेजस्वी किरणांनी ती लवकर दिसतात; तसेच दक्षिण मार्गावरील स्थाने नीवी मार्गाने ओळखली जातात.

भूमिलेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोस्तथा। नदृश्यते यथाकालं शाघ्रतोऽस्तमुपैति च ।। ५३.

पृथ्वीच्या रेषेने सूर्य झाकला जातो, पौर्णिमा व अमावस्येला तो योग्य वेळी दिसत नाही व लवकर अस्तास जातो.

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावास्यां निशाकरः। दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च ।। ५३.

म्हणून अमावस्येला, उत्तरेकडील मार्गावर असलेला चंद्र दिसतो; दक्षिण मार्गावर मात्र तो नियमाने दिसत नाही.

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावुभौ। समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ ।। ५३.

तार्‍यांच्या गतीमुळे सूर्य आणि चंद्र दोघेही विषुवत्समयी एकाच वेळी उगवतात आणि मावळतात.

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमयोदयौ। पूर्णामावास्ययोर्ज्ञेयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्त्तिनौ ।। ५३.

उत्तर दिशेच्या मार्गांमध्ये त्यांचे उगवणे आणि मावळणे मध्यम असते; पौर्णिमा आणि अमावस्येला ते तार्‍यांच्या मार्गानुसार फिरताना ओळखावे.

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा भवति रश्मिवान्। तदा सर्वग्रहाणां स सूर्योऽधस्तात् प्रसर्पति ।। ५३.

जेव्हा तेजस्वी सूर्य दक्षिणायन मार्गाने जातो, तेव्हा तो सर्व ग्रहांच्या खाली फिरतो.

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्वञ्चरते शशी। नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्वं प्रसर्पति ।। ५३.

चंद्र मोठा वर्तुळ करून त्याच्या वरून फिरतो; आणि सर्व नक्षत्रांचे वर्तुळ चंद्राच्या वरून फिरते.

नक्षत्रेभ्यो बुधश्वोर्द्ध्वं बुधादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः। तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषीणाञ्चैव सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः ।। ५३.

नक्षत्रांवर बुध असतो, बुधाच्या वर बृहस्पती, त्याच्या वर शनैश्चर, त्याच्या वर सप्तर्षींचे वर्तुळ, आणि त्या सप्त ऋषींच्या वर ध्रुव तारा स्थित आहे.

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च। ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम् ।। ५३.

दोन हजार एकशे योजनांच्या अंतराने, तार्‍यांपासून ग्रहांपर्यंतची जागा वरवर एकामागून एक मांडलेली आहे.

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौ तु दिवि दिव्येन तेजसा। नित्यमृक्षेषु युज्यन्ति गच्छन्ति नियमक्रमात् ।। ५३.

ग्रह, चंद्र आणि सूर्य हे दिव्य तेजाने नेहमीच नक्षत्रांशी जोडलेले राहतात आणि ठरलेल्या क्रमाने फिरतात.

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृद्ववस्थिताः। समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत् प्रजाः ।। ५३.

ग्रह, नक्षत्रे आणि सूर्य हे उच्च, नीच किंवा मध्यम स्थितीत असतात; संयोग आणि वियोग यावेळी लोक त्यांना एकाच वेळी पाहतात.