वायुपुराणम्

त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलञ्च प्रमाणतः। द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः ।। ५३.

त्याचा विस्तार तीनपट आहे आणि मंडळही तसंच मोजलं जातं; चंद्राचा विस्तार सूर्याच्या दोनपट आहे असं मानलं जातं.

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति। उद्धृत्य पार्थिवच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः ।। ५३.

स्वर्भानू दोघांइतका मोठा असून त्यांच्याखाली फिरतो, पृथ्वीची सावली उचलून तो गोलाकार बनतो.

स्वर्भानोस्तु बृहत् स्थानन्निर्मितं यत्तमोमयम्। आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु ।। ५३.

स्वर्भानूचं मोठं स्थान काळोखाचं बनलेलं आहे; सूर्यापासून निघून तो चंद्राकडे पर्वकाळात जातो.

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सोमञ्च पर्वसु। स्वर्भासानुदते यस्मात्ततः स्वर्भानुरुच्यते ।। ५३.

तो चंद्राकडून पुन्हा सूर्याकडे पर्वकाळात जातो; स्वर्भानूच्या प्रकाशासोबत तो उगवतो म्हणून त्याला स्वर्भानू असं नाव पडलं.

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च निधीयते। विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात् प्रमाणतः ।। ५३.

चंद्राचा सोळावा भाग हा शुक्राचा मानला जातो, तो व्यास आणि मंडळ यावरून, तसेच योजनाच्या टोकावरून मोजला जातो.

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः। बुहस्पतेः पादहीनौ कुजसौरावुभौ स्मृतौ । विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः ।। ५३.

शुक्रापेक्षा बृहस्पती एक चतुर्थांश कमी आहे; बृहस्पतीपेक्षा मंगळ आणि शनी दोघेही एक चतुर्थांश कमी आहेत; आणि त्या दोघांच्या मंडळ व विस्तारापेक्षा बुध एक चतुर्थांश कमी आहे.

तारानक्षत्ररूपाणि स्वपुष्मन्तीह यानि वै। बुधेन समतुल्यानि विस्तारान्मण्डलादथ ।। ५३.

इथे जी तारे आणि नक्षत्रं आहेत, त्यांचं तेज स्वतःचं आहे; त्यांच्या विस्तारानुसार त्या बुधाइतक्या मोठ्या आहेत.

प्रायशश्चन्द्रयोगानि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्। तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् ।। ५३.

खरी गोष्ट जाणणाऱ्याने समजावं की बहुतांश तारे चंद्राशी जोडलेले आहेत; पण तारे आणि नक्षत्रांची रूपं एकमेकांपेक्षा लहान आहेत.

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने। पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु। योजनान्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते ।। ५३.

पाचशे, चारशे, तीनशे आणि दोनशे योजना आहेत, पूर्व-पश्चिम दिशांना ताऱ्यांची मंडळं दूर आहेत; त्यात कोणतंही मंडळ अर्धा योजनापेक्षा लहान नाही.

उपरिष्टात्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः। सौरोऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः ।। ५३.

त्यांच्या वरती तीन ग्रह आहेत, जे दूरवर फिरतात: मंगळ, बृहस्पती आणि शनी, हे मंदगतीने फिरणारे म्हणून ओळखले जातात.

तेभ्योऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः। सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः ।। ५३.

त्यांच्या खाली पुन्हा चार मोठे ग्रह आहेत: सूर्य, चंद्र, बुध आणि शुक्र, हे वेगाने फिरणारे म्हणून ओळखले जातात.

यावन्त्य स्तारकाः कोट्यस्तावदृक्षाणि सर्वशः। वीथीनां नियमाच्चैवमृक्षमार्गो व्यवस्थितः ।। ५३.

जितक्या कोटी तारे आहेत, तितक्याच नक्षत्रांचं संख्याही आहे; मार्गांच्या मांडणीनुसार नक्षत्रांचा मार्ग ठरतो.

गतिस्तास्त्वेव सूर्यस्य नीचोच्चत्वेऽयनक्रमात्। उत्तरायण मार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः। बौधं बौधोऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानोः स्थानमास्थितः ।। ५३.

सूर्याची गती अशीच असते, त्याच्या नीच आणि उच्च स्थानानुसार; जेव्हा चंद्र उत्तरायण मार्गावर पर्वकाळात असतो, तेव्हा बुध, पुन्हा बुध आणि स्वर्भानू, हे स्वर्भानूच्या स्थानावर असतात.

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत। गृहाण्ये तानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम् ।। ५३.

सर्व नक्षत्रं नक्षत्रसमूहांत प्रवेशतात; ही दिव्य स्थाने सत्कर्म करणाऱ्यांची आहेत.

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयम्भुवा। स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ।। ५३.

कल्पाच्या सुरुवातीला स्वयंभूने ही स्थाने निर्माण केली आणि ती सर्व जगाचा संहार होईपर्यंत तशीच राहतात.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवतायतनानि वै। अभिमानिनोऽवतिष्टन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ।। ५३.

प्रत्येक मन्वंतरात देवतांची निवासस्थाने, अभिमान असणाऱ्यांच्या ताब्यात, सर्व सृष्टीच्या संहारापर्यंत तशीच राहतात.

अतीतैस्तु सहातीता भाव्याभाव्यैः सुरासुरैः । वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानानि स्वैः सुरैः सह ।। ५३.

गेल्या, येणाऱ्या आणि सध्याच्या देव-दानवांसह ही स्थाने त्यांच्या त्यांच्या देवांसह अस्तित्वात आहेत.

अस्मिन् मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः। विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वतेऽन्तरे ।। ५३.

या मन्वंतरात ग्रहांना वैमानिक असे मानले जाते; विवस्वान व अदितीचा पुत्र सूर्य हा वैवस्वत मन्वंतरातील आहे.

त्विषिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमदेवो वसुः स्मृतः। शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवोऽसुरराजकः ।। ५३.

त्विषिमान हा धर्माचा पुत्र असून सोमदेव व वसु म्हणून ओळखला जातो; शुक्र हा भृगुवंशीय असुरांचा राजा व देवता आहे.

बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्योऽङ्गिरःसुतः। बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः ।। ५३.

बृहस्पती, प्रखर तेजस्वी, देवांचा गुरु व अङ्गिरसांचा पुत्र आहे; बुध हा मोहक व त्विषिमानचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो.

अग्निर्विकल्पात् संजज्ञे युवाऽसौ लोहिताधिपः। नक्षत्रऋक्षगामिन्यो दाक्षायण्यः स्मृतास्तु ताः ।। ५३.

अग्नी विकल्पापासून उत्पन्न झाला, तो तरुण व लाल रंगाचा अधिपती आहे; दक्षाच्या कन्या या नक्षत्र व ऋक्षांतून फिरतात.

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसन्तापनोऽसुरः। सोमर्क्षग्रहसूर्ये तु कीर्तितास्त्वभिमानिनः ।। ५३.

स्वर्भानू, सिम्हिकेचा पुत्र, हा असुर जीवांना त्रास देतो; चंद्र, तारे, ग्रह व सूर्य यांच्यात जे प्रसिद्ध आहेत, ते अभिमानी आहेत.

स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः। शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः ।। ५३.

वरीलप्रमाणे ही स्थाने व त्यातील देवता सांगितली आहेत; विवस्वान, हजार किरणांचा सूर्य, याचे निवासस्थान शुभ्र व अग्नीमय आहे.

सहस्रांशोस्त्विषः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च। अथ श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम् ।। ५३.

त्विषिमानचे निवासस्थानही पांढरे व जलमय आहे; मनोज्ञ, पाच किरणांचा, याचे घर काळे मानले जाते.

शुक्रस्याप्यम्मयं स्थानं सद्म षोडशरश्मिवत्। नवरश्मेस्तु यूनो हि लोहितस्थानमम्मयम् ।। ५३.

शुक्राचेही घर जलमय असून त्याचे निवासस्थान सोळा किरणांचे आहे; तरुण, नऊ किरणांच्या, लाल रंगाच्या घराचेही जलमय स्थान आहे.

हरिश्चाप्यं बृहच्चापि द्वादशांशोर्बृहस्पतेः। अष्ट रश्मेर्गृहं प्रोक्तं कृष्णं बुद्धस्य अम्मयम् ।। ५३.

हरिचे व बृहस्पती, बारा किरणांचे, यांचेही घर जलमय आहे; आठ किरणांच्या घराला काळे व बुधाचे घर जलमय मानले जाते.

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसन्तापनालयम्। विज्ञेयास्तारकाः सर्वास्त्वम्मयास्त्वेकरश्मयः ।। ५३.

स्वर्भानूचे घर काळे, जीवांना त्रास देणारे आहे; सर्व तारे जलमय असून प्रत्येक एकाच किरणाची आहे.

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चैव वर्णतः। घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादौ वेदनिर्मिताः ।। ५३.

पुण्यवानांची स्थाने अत्यंत शुभ्र रंगाची आहेत; ती घट्ट व जलमय असून कल्पाच्या सुरुवातीला वेदांनी निर्माण केली आहेत.

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रमभिव्यक्तैर्गभस्तिभिः। तथा दक्षिणमार्गस्थो नीविवीथीसमाक्षितः ।। ५३.

त्यांची उंची असल्यामुळे, त्यांच्या तेजस्वी किरणांनी ती लवकर दिसतात; तसेच दक्षिण मार्गावरील स्थाने नीवी मार्गाने ओळखली जातात.