वायुपुराणम्

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् । ताराणां तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः ।। ५३.

जे इथे पुण्यकर्मांनी पार गेले, त्यांच्या पुण्याच्या शेवटी ग्रहांच्या आधाराने या तारांना नक्षत्र म्हणतात; आणि त्यांच्या शुभ्रतेमुळे त्यांना तारे असं म्हणतात.

दिव्यानां पार्थिवानाञ्च नैशानाञ्चैव सर्वशः । आदानान्नित्यमादित्यस्तमसां तेजसां महान् ।। ५३.

दैवी, पृथ्वीवरील आणि रात्रौचे—या सर्वांचा स्वीकार करून सूर्य नेहमीच अंधार आणि तेज यामध्ये श्रेष्ठ ठरतो.

सुवति स्पन्दनार्थे च धातुरेष विभाव्यते। सवनात्तेजसोऽपाञ्च तेनासौ सविता मतः ।। ५३.

हलचालीसाठी आणि स्पंदनासाठी तोच मुख्य तत्त्व मानला जातो; सवनामुळे तेज निर्माण होतं, म्हणून त्याला सविता असं म्हणतात.

बह्वर्थश्चन्द्र इत्येष ह्लादने धातुरिष्यते । शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते ।। ५३.

चंद्राला अनेक उपयोग आहेत; शीतलतेसाठी तो मुख्य तत्त्व मानला जातो, आणि त्याची शुभ्रता, अमरता आणि गारवा जाणवतो.

सुर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे। ज्वलत्तेजोमये शुक्ले वृत्तकुम्भनिभे शुभे ।। ५३.

सूर्य आणि चंद्र यांच्या दिव्य, तेजस्वी आणि आकाशातील वर्तुळाकार मंडलात, प्रखर प्रकाशाने उजळलेलं, शुभ्र, गोल आणि सुंदर, जणू तेजस्वी कलशासारखं आहे.

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम्। घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु ।। ५३.

तेथे चंद्राचं मंडळ दाट पाण्याचं बनलेलं आहे असं मानलं जातं. पण सूर्याचं मंडळ पांढरं आणि दाट प्रकाशाचं असतं.

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः ।। ५३.

सगळ्या देवता या स्थानांमध्ये पूर्णपणे प्रवेश करतात; प्रत्येक मन्वंतरामध्ये त्या तारका, सूर्य आणि ग्रहांशी जोडलेल्या असतात.

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च। सौरं सूर्यो विशस्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च ।। ५३.

हीच देवांची घरं आहेत आणि त्यांना त्याच नावांनी ओळखलं जातं; सूर्य आपल्या सूर्याच्या स्थानात प्रवेश करतो आणि चंद्र सुद्धा आपल्या चंद्राच्या स्थानात जातो.

शौक्रं शुक्रो विशस्थानं षोडशार्च्चिः प्रतापवान्। बृहद्बृहस्पतिश्चैव लोहितश्चैव लौहितः । शानैश्चरं तथा स्थानं देव श्चैव शनैश्चरः ।। ५३.

शुक्र आपल्या स्थानात प्रवेश करतो, तो सोळा किरणांनी चमकतो आणि तेजस्वी असतो; बृहस्पती आणि मंगळ आपापल्या स्थानात जातात; शनिदेव सुद्धा आपल्या स्थानात जातात.

आदित्यरश्मिसंयोगात् संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः । नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः ।। ५३.

सूर्याच्या किरणांमुळे त्यांना तेजस्वी स्वरूप मिळतं असं मानलं जातं; सूर्याचं व्यास नऊ हजार योजनांचं आहे असं सांगितलं जातं.

त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलञ्च प्रमाणतः। द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः ।। ५३.

त्याचा विस्तार तीनपट आहे आणि मंडळही तसंच मोजलं जातं; चंद्राचा विस्तार सूर्याच्या दोनपट आहे असं मानलं जातं.

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति। उद्धृत्य पार्थिवच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः ।। ५३.

स्वर्भानू दोघांइतका मोठा असून त्यांच्याखाली फिरतो, पृथ्वीची सावली उचलून तो गोलाकार बनतो.

स्वर्भानोस्तु बृहत् स्थानन्निर्मितं यत्तमोमयम्। आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु ।। ५३.

स्वर्भानूचं मोठं स्थान काळोखाचं बनलेलं आहे; सूर्यापासून निघून तो चंद्राकडे पर्वकाळात जातो.

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सोमञ्च पर्वसु। स्वर्भासानुदते यस्मात्ततः स्वर्भानुरुच्यते ।। ५३.

तो चंद्राकडून पुन्हा सूर्याकडे पर्वकाळात जातो; स्वर्भानूच्या प्रकाशासोबत तो उगवतो म्हणून त्याला स्वर्भानू असं नाव पडलं.

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च निधीयते। विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात् प्रमाणतः ।। ५३.

चंद्राचा सोळावा भाग हा शुक्राचा मानला जातो, तो व्यास आणि मंडळ यावरून, तसेच योजनाच्या टोकावरून मोजला जातो.

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः। बुहस्पतेः पादहीनौ कुजसौरावुभौ स्मृतौ । विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः ।। ५३.

शुक्रापेक्षा बृहस्पती एक चतुर्थांश कमी आहे; बृहस्पतीपेक्षा मंगळ आणि शनी दोघेही एक चतुर्थांश कमी आहेत; आणि त्या दोघांच्या मंडळ व विस्तारापेक्षा बुध एक चतुर्थांश कमी आहे.

तारानक्षत्ररूपाणि स्वपुष्मन्तीह यानि वै। बुधेन समतुल्यानि विस्तारान्मण्डलादथ ।। ५३.

इथे जी तारे आणि नक्षत्रं आहेत, त्यांचं तेज स्वतःचं आहे; त्यांच्या विस्तारानुसार त्या बुधाइतक्या मोठ्या आहेत.

प्रायशश्चन्द्रयोगानि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्। तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् ।। ५३.

खरी गोष्ट जाणणाऱ्याने समजावं की बहुतांश तारे चंद्राशी जोडलेले आहेत; पण तारे आणि नक्षत्रांची रूपं एकमेकांपेक्षा लहान आहेत.

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने। पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु। योजनान्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते ।। ५३.

पाचशे, चारशे, तीनशे आणि दोनशे योजना आहेत, पूर्व-पश्चिम दिशांना ताऱ्यांची मंडळं दूर आहेत; त्यात कोणतंही मंडळ अर्धा योजनापेक्षा लहान नाही.

उपरिष्टात्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः। सौरोऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः ।। ५३.

त्यांच्या वरती तीन ग्रह आहेत, जे दूरवर फिरतात: मंगळ, बृहस्पती आणि शनी, हे मंदगतीने फिरणारे म्हणून ओळखले जातात.

तेभ्योऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः। सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः ।। ५३.

त्यांच्या खाली पुन्हा चार मोठे ग्रह आहेत: सूर्य, चंद्र, बुध आणि शुक्र, हे वेगाने फिरणारे म्हणून ओळखले जातात.

यावन्त्य स्तारकाः कोट्यस्तावदृक्षाणि सर्वशः। वीथीनां नियमाच्चैवमृक्षमार्गो व्यवस्थितः ।। ५३.

जितक्या कोटी तारे आहेत, तितक्याच नक्षत्रांचं संख्याही आहे; मार्गांच्या मांडणीनुसार नक्षत्रांचा मार्ग ठरतो.

गतिस्तास्त्वेव सूर्यस्य नीचोच्चत्वेऽयनक्रमात्। उत्तरायण मार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः। बौधं बौधोऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानोः स्थानमास्थितः ।। ५३.

सूर्याची गती अशीच असते, त्याच्या नीच आणि उच्च स्थानानुसार; जेव्हा चंद्र उत्तरायण मार्गावर पर्वकाळात असतो, तेव्हा बुध, पुन्हा बुध आणि स्वर्भानू, हे स्वर्भानूच्या स्थानावर असतात.

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत। गृहाण्ये तानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम् ।। ५३.

सर्व नक्षत्रं नक्षत्रसमूहांत प्रवेशतात; ही दिव्य स्थाने सत्कर्म करणाऱ्यांची आहेत.

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयम्भुवा। स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ।। ५३.

कल्पाच्या सुरुवातीला स्वयंभूने ही स्थाने निर्माण केली आणि ती सर्व जगाचा संहार होईपर्यंत तशीच राहतात.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवतायतनानि वै। अभिमानिनोऽवतिष्टन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ।। ५३.

प्रत्येक मन्वंतरात देवतांची निवासस्थाने, अभिमान असणाऱ्यांच्या ताब्यात, सर्व सृष्टीच्या संहारापर्यंत तशीच राहतात.

अतीतैस्तु सहातीता भाव्याभाव्यैः सुरासुरैः । वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानानि स्वैः सुरैः सह ।। ५३.

गेल्या, येणाऱ्या आणि सध्याच्या देव-दानवांसह ही स्थाने त्यांच्या त्यांच्या देवांसह अस्तित्वात आहेत.

अस्मिन् मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः। विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वतेऽन्तरे ।। ५३.

या मन्वंतरात ग्रहांना वैमानिक असे मानले जाते; विवस्वान व अदितीचा पुत्र सूर्य हा वैवस्वत मन्वंतरातील आहे.

त्विषिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमदेवो वसुः स्मृतः। शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवोऽसुरराजकः ।। ५३.

त्विषिमान हा धर्माचा पुत्र असून सोमदेव व वसु म्हणून ओळखला जातो; शुक्र हा भृगुवंशीय असुरांचा राजा व देवता आहे.