वायुपुराणम्

स एव कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः। तपत्येष द्विजश्रेष्टास्त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ५३.

तोच काळ आहे, तोच अग्नी आहे, आणि तोच बारा रूपांचा प्रजापती आहे. द्विजश्रेष्ठ, तोच आपल्या तेजाने चराचर त्रैलोक्य तापवतो.

स एष तेजसां राशिः समस्तः सार्वलौकिकः। उत्तमं मार्गमास्थाय वायोभाभिरिदञ्जगत्। पार्श्वमूर्द्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः ।। ५३.

तोच सर्व तेजाचा एकत्रित समूह आहे, साऱ्या जगाचा आधार आहे; सर्वोच्च मार्गाने, वायूच्या तेजाने, तो हे जग चहुबाजूंनी—कडेने, वरून आणि खाली—पूर्णपणे तापवतो.

रवेरश्मिसहस्रं यत् प्राङ्मया समुदाहृतम् । तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः ।। ५३.

मी पूर्वी सांगितलेल्या सूर्याच्या हजारो किरणांपैकी सात किरण श्रेष्ठ आहेत; हेच ग्रहांचे मूळ आहेत.

सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च। विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परम् । अर्वावसुः पुनश्चान्यो मया चात्र प्रकीर्त्तितः ।। ५३.

सुषुम्ण, हरिकेश, विश्वकर्मा, विश्वश्रवा, संयद्वसु आणि अर्वावसु—हे सात किरण मी इथे सांगितले आहेत.

सुषुम्नः सूर्यरश्मिस्तु क्षीणं शशिनमेधयन्। तिर्यगूर्द्ध्वप्रभावोऽसौ सुषुम्नः परिकीर्त्यते ।। ५३.

सुषुम्ण हा सूर्याचा किरण चंद्राच्या क्षीण अवस्थेला पोषण देतो; त्याचा प्रकाश आडवा आणि वर पसरतो, म्हणून त्याला सुषुम्ण म्हणतात.

हरिकेशः पुरस्त्वाद्या ऋक्षयोनिः प्रकीर्त्यते। दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिर्वर्द्धयते बुधम् ।। ५३.

हरिकेश हा सर्वात पहिला आणि मुख्य, तारकांचा मूळ आहे; दक्षिणेकडील विश्वकर्मा हा बुध ग्रह वाढवणारा किरण आहे.

विश्वश्रवास्तु यः पश्चात् शुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः। संयद्वसुश्च यो रश्मिः सा योनिर्लोहितस्य च ।। ५३.

पश्चिमेकडील विश्वश्रवा हा शुक्राचा मूळ किरण आहे, असं ज्ञानी लोक म्हणतात; संयद्वसु हा मंगळाचा मूळ किरण आहे.

षष्ठस्त्वर्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः। शनैश्चरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् ।। ५३.

सहावा किरण अर्वावसु हा बृहस्पतीचा मूळ आहे; आणि एक किरण आहे जो शनैश्चराला पोषण देतो, त्याला स्वराट म्हणतात.

एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः। वर्द्धन्ते विदिताः सर्वा विश्वञ्चैदं पुनर्जगत् । नक्षीयन्ते पुनस्तानि तस्मान्नक्षत्रता स्मृता ।। ५३.

अशा प्रकारे सूर्याच्या तेजामुळे ग्रह, नक्षत्रं आणि तारे वाढतात, हे सर्वज्ञात आहे; आणि हे संपूर्ण जग पुन्हा पुन्हा निर्माण होतं; पुन्हा ती नक्षत्रं कमी होतात, म्हणून त्यांना नक्षत्र असं म्हणतात.

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः। तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रताङ्गतः ।। ५३.

हे क्षेत्र आधी सूर्याच्या किरणांनी व्यापले जातात; सूर्य नक्षत्ररूप धारण करून त्यांची क्षेत्रं घेतो.

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् । ताराणां तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः ।। ५३.

जे इथे पुण्यकर्मांनी पार गेले, त्यांच्या पुण्याच्या शेवटी ग्रहांच्या आधाराने या तारांना नक्षत्र म्हणतात; आणि त्यांच्या शुभ्रतेमुळे त्यांना तारे असं म्हणतात.

दिव्यानां पार्थिवानाञ्च नैशानाञ्चैव सर्वशः । आदानान्नित्यमादित्यस्तमसां तेजसां महान् ।। ५३.

दैवी, पृथ्वीवरील आणि रात्रौचे—या सर्वांचा स्वीकार करून सूर्य नेहमीच अंधार आणि तेज यामध्ये श्रेष्ठ ठरतो.

सुवति स्पन्दनार्थे च धातुरेष विभाव्यते। सवनात्तेजसोऽपाञ्च तेनासौ सविता मतः ।। ५३.

हलचालीसाठी आणि स्पंदनासाठी तोच मुख्य तत्त्व मानला जातो; सवनामुळे तेज निर्माण होतं, म्हणून त्याला सविता असं म्हणतात.

बह्वर्थश्चन्द्र इत्येष ह्लादने धातुरिष्यते । शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते ।। ५३.

चंद्राला अनेक उपयोग आहेत; शीतलतेसाठी तो मुख्य तत्त्व मानला जातो, आणि त्याची शुभ्रता, अमरता आणि गारवा जाणवतो.

सुर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे। ज्वलत्तेजोमये शुक्ले वृत्तकुम्भनिभे शुभे ।। ५३.

सूर्य आणि चंद्र यांच्या दिव्य, तेजस्वी आणि आकाशातील वर्तुळाकार मंडलात, प्रखर प्रकाशाने उजळलेलं, शुभ्र, गोल आणि सुंदर, जणू तेजस्वी कलशासारखं आहे.

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम्। घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु ।। ५३.

तेथे चंद्राचं मंडळ दाट पाण्याचं बनलेलं आहे असं मानलं जातं. पण सूर्याचं मंडळ पांढरं आणि दाट प्रकाशाचं असतं.

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः ।। ५३.

सगळ्या देवता या स्थानांमध्ये पूर्णपणे प्रवेश करतात; प्रत्येक मन्वंतरामध्ये त्या तारका, सूर्य आणि ग्रहांशी जोडलेल्या असतात.

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च। सौरं सूर्यो विशस्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च ।। ५३.

हीच देवांची घरं आहेत आणि त्यांना त्याच नावांनी ओळखलं जातं; सूर्य आपल्या सूर्याच्या स्थानात प्रवेश करतो आणि चंद्र सुद्धा आपल्या चंद्राच्या स्थानात जातो.

शौक्रं शुक्रो विशस्थानं षोडशार्च्चिः प्रतापवान्। बृहद्बृहस्पतिश्चैव लोहितश्चैव लौहितः । शानैश्चरं तथा स्थानं देव श्चैव शनैश्चरः ।। ५३.

शुक्र आपल्या स्थानात प्रवेश करतो, तो सोळा किरणांनी चमकतो आणि तेजस्वी असतो; बृहस्पती आणि मंगळ आपापल्या स्थानात जातात; शनिदेव सुद्धा आपल्या स्थानात जातात.

आदित्यरश्मिसंयोगात् संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः । नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः ।। ५३.

सूर्याच्या किरणांमुळे त्यांना तेजस्वी स्वरूप मिळतं असं मानलं जातं; सूर्याचं व्यास नऊ हजार योजनांचं आहे असं सांगितलं जातं.

त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलञ्च प्रमाणतः। द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः ।। ५३.

त्याचा विस्तार तीनपट आहे आणि मंडळही तसंच मोजलं जातं; चंद्राचा विस्तार सूर्याच्या दोनपट आहे असं मानलं जातं.

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति। उद्धृत्य पार्थिवच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः ।। ५३.

स्वर्भानू दोघांइतका मोठा असून त्यांच्याखाली फिरतो, पृथ्वीची सावली उचलून तो गोलाकार बनतो.

स्वर्भानोस्तु बृहत् स्थानन्निर्मितं यत्तमोमयम्। आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु ।। ५३.

स्वर्भानूचं मोठं स्थान काळोखाचं बनलेलं आहे; सूर्यापासून निघून तो चंद्राकडे पर्वकाळात जातो.

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सोमञ्च पर्वसु। स्वर्भासानुदते यस्मात्ततः स्वर्भानुरुच्यते ।। ५३.

तो चंद्राकडून पुन्हा सूर्याकडे पर्वकाळात जातो; स्वर्भानूच्या प्रकाशासोबत तो उगवतो म्हणून त्याला स्वर्भानू असं नाव पडलं.

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च निधीयते। विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात् प्रमाणतः ।। ५३.

चंद्राचा सोळावा भाग हा शुक्राचा मानला जातो, तो व्यास आणि मंडळ यावरून, तसेच योजनाच्या टोकावरून मोजला जातो.

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः। बुहस्पतेः पादहीनौ कुजसौरावुभौ स्मृतौ । विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः ।। ५३.

शुक्रापेक्षा बृहस्पती एक चतुर्थांश कमी आहे; बृहस्पतीपेक्षा मंगळ आणि शनी दोघेही एक चतुर्थांश कमी आहेत; आणि त्या दोघांच्या मंडळ व विस्तारापेक्षा बुध एक चतुर्थांश कमी आहे.

तारानक्षत्ररूपाणि स्वपुष्मन्तीह यानि वै। बुधेन समतुल्यानि विस्तारान्मण्डलादथ ।। ५३.

इथे जी तारे आणि नक्षत्रं आहेत, त्यांचं तेज स्वतःचं आहे; त्यांच्या विस्तारानुसार त्या बुधाइतक्या मोठ्या आहेत.

प्रायशश्चन्द्रयोगानि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्। तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् ।। ५३.

खरी गोष्ट जाणणाऱ्याने समजावं की बहुतांश तारे चंद्राशी जोडलेले आहेत; पण तारे आणि नक्षत्रांची रूपं एकमेकांपेक्षा लहान आहेत.

शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने। पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु। योजनान्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते ।। ५३.

पाचशे, चारशे, तीनशे आणि दोनशे योजना आहेत, पूर्व-पश्चिम दिशांना ताऱ्यांची मंडळं दूर आहेत; त्यात कोणतंही मंडळ अर्धा योजनापेक्षा लहान नाही.