वायुपुराणम्

रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्धर्मो लोके प्रभुः स्वयम्। महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्चरः ।। ५३.

रुद्र, विवस्वताचा पुत्र, प्रत्यक्ष धर्मस्वरूप आहे आणि जगाचा स्वामी आहे. मंदगतीने फिरणारा शनी हा द्विजांमध्ये श्रेष्ठ आणि महान ग्रह आहे.

देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रहौ। प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती। दैत्यो महेन्द्रश्च तयोराधिपत्ये विनिर्मितौ ।। ५३.

देव आणि दानवांचे गुरु हे दोन तेजस्वी महाग्रह आहेत; हे दोघे म्हणजे शुक्र आणि बृहस्पती, प्रजापतीचे पुत्र आहेत. त्यांच्यावर दैत्य आणि इंद्र हे अधिपती म्हणून नेमले गेले.

आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः। भवत्यस्य जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् ।। ५३.

संपूर्ण त्रैलोक्याचा मूळ सूर्य आहे, यात शंका नाही; सर्व जग, देव, दानव आणि माणसे याचे अस्तित्व सूर्यामुळेच आहे.

रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्। द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्ना यत्तेजः सार्वलौकिकम् ।। ५३.

रुद्र, इंद्र, उपेंद्र, चंद्र, श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि स्वर्गातील देव यांचे सर्व तेज हे तुझेच सार्वत्रिक तेज आहे.

सर्वात्मा सर्वलोकेशो मूलं परमदैवतम्। ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते ।। ५३.

तो सर्वांचा आत्मा, सर्व जगाचा स्वामी, सर्वांचा आधार आणि सर्वोच्च दैवत आहे; त्याच्यापासून सर्व काही उत्पन्न होते आणि त्यातच सर्व विलीन होते.

बावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निः सृतौ पुरा। जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान् सुग्राहो रविः ।। ५३.

सृष्टी आणि संहार हे सूर्यापासूनच होतात. हे ब्राह्मणहो, तेजस्वी रवि ग्रह हा जगाला धरून ठेवणारा शक्ती आहे, असे जाणावे.

यत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः। क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः। मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवोऽन्दयुगानि च ।। ५३.

जिथे सर्व काही नष्ट होते आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेते, तेथेच क्षण, मुहूर्त, दिवस, रात्र, पक्ष, महिने, वर्षे, ऋतू आणि युगांचे चक्र पूर्णपणे घडते.

तदादित्यादृते तेषां कालसंख्या न विद्यते। कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः ।। ५३.

सूर्याशिवाय त्यांना काळाची मोजणीच होत नाही; आणि काळाशिवाय वेद, दीक्षा किंवा रोजच्या विधींचा क्रमही होत नाही.

ऋतुनामविभागश्च पुष्पमूलफलं कुतः। कुतः सस्याभिनिष्पत्तिर्गुणौषधिगणादि वा ।। ५३.

ऋतूंचा भेद नसता तर फुलं, मुळं किंवा फळं कुठून येतील? पिकं कशी उगवतील? गुण आणि औषधी वनस्पतींचे समूह कसे तयार होतील?

अभावो व्यवहाराणां देवानां दिवि चेह च। जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् ।। ५३.

सूर्य जगाला ताप देत नाही, तर देवांच्या किंवा इथल्या कोणत्याही व्यवहाराचा अस्तित्वच राहत नाही; सूर्यच अंधार दूर करणारा आहे.

स एव कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः। तपत्येष द्विजश्रेष्टास्त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ५३.

तोच काळ आहे, तोच अग्नी आहे, आणि तोच बारा रूपांचा प्रजापती आहे. द्विजश्रेष्ठ, तोच आपल्या तेजाने चराचर त्रैलोक्य तापवतो.

स एष तेजसां राशिः समस्तः सार्वलौकिकः। उत्तमं मार्गमास्थाय वायोभाभिरिदञ्जगत्। पार्श्वमूर्द्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः ।। ५३.

तोच सर्व तेजाचा एकत्रित समूह आहे, साऱ्या जगाचा आधार आहे; सर्वोच्च मार्गाने, वायूच्या तेजाने, तो हे जग चहुबाजूंनी—कडेने, वरून आणि खाली—पूर्णपणे तापवतो.

रवेरश्मिसहस्रं यत् प्राङ्मया समुदाहृतम् । तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः ।। ५३.

मी पूर्वी सांगितलेल्या सूर्याच्या हजारो किरणांपैकी सात किरण श्रेष्ठ आहेत; हेच ग्रहांचे मूळ आहेत.

सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च। विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परम् । अर्वावसुः पुनश्चान्यो मया चात्र प्रकीर्त्तितः ।। ५३.

सुषुम्ण, हरिकेश, विश्वकर्मा, विश्वश्रवा, संयद्वसु आणि अर्वावसु—हे सात किरण मी इथे सांगितले आहेत.

सुषुम्नः सूर्यरश्मिस्तु क्षीणं शशिनमेधयन्। तिर्यगूर्द्ध्वप्रभावोऽसौ सुषुम्नः परिकीर्त्यते ।। ५३.

सुषुम्ण हा सूर्याचा किरण चंद्राच्या क्षीण अवस्थेला पोषण देतो; त्याचा प्रकाश आडवा आणि वर पसरतो, म्हणून त्याला सुषुम्ण म्हणतात.

हरिकेशः पुरस्त्वाद्या ऋक्षयोनिः प्रकीर्त्यते। दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिर्वर्द्धयते बुधम् ।। ५३.

हरिकेश हा सर्वात पहिला आणि मुख्य, तारकांचा मूळ आहे; दक्षिणेकडील विश्वकर्मा हा बुध ग्रह वाढवणारा किरण आहे.

विश्वश्रवास्तु यः पश्चात् शुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः। संयद्वसुश्च यो रश्मिः सा योनिर्लोहितस्य च ।। ५३.

पश्चिमेकडील विश्वश्रवा हा शुक्राचा मूळ किरण आहे, असं ज्ञानी लोक म्हणतात; संयद्वसु हा मंगळाचा मूळ किरण आहे.

षष्ठस्त्वर्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः। शनैश्चरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् ।। ५३.

सहावा किरण अर्वावसु हा बृहस्पतीचा मूळ आहे; आणि एक किरण आहे जो शनैश्चराला पोषण देतो, त्याला स्वराट म्हणतात.

एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः। वर्द्धन्ते विदिताः सर्वा विश्वञ्चैदं पुनर्जगत् । नक्षीयन्ते पुनस्तानि तस्मान्नक्षत्रता स्मृता ।। ५३.

अशा प्रकारे सूर्याच्या तेजामुळे ग्रह, नक्षत्रं आणि तारे वाढतात, हे सर्वज्ञात आहे; आणि हे संपूर्ण जग पुन्हा पुन्हा निर्माण होतं; पुन्हा ती नक्षत्रं कमी होतात, म्हणून त्यांना नक्षत्र असं म्हणतात.

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः। तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रताङ्गतः ।। ५३.

हे क्षेत्र आधी सूर्याच्या किरणांनी व्यापले जातात; सूर्य नक्षत्ररूप धारण करून त्यांची क्षेत्रं घेतो.

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् । ताराणां तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः ।। ५३.

जे इथे पुण्यकर्मांनी पार गेले, त्यांच्या पुण्याच्या शेवटी ग्रहांच्या आधाराने या तारांना नक्षत्र म्हणतात; आणि त्यांच्या शुभ्रतेमुळे त्यांना तारे असं म्हणतात.

दिव्यानां पार्थिवानाञ्च नैशानाञ्चैव सर्वशः । आदानान्नित्यमादित्यस्तमसां तेजसां महान् ।। ५३.

दैवी, पृथ्वीवरील आणि रात्रौचे—या सर्वांचा स्वीकार करून सूर्य नेहमीच अंधार आणि तेज यामध्ये श्रेष्ठ ठरतो.

सुवति स्पन्दनार्थे च धातुरेष विभाव्यते। सवनात्तेजसोऽपाञ्च तेनासौ सविता मतः ।। ५३.

हलचालीसाठी आणि स्पंदनासाठी तोच मुख्य तत्त्व मानला जातो; सवनामुळे तेज निर्माण होतं, म्हणून त्याला सविता असं म्हणतात.

बह्वर्थश्चन्द्र इत्येष ह्लादने धातुरिष्यते । शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते ।। ५३.

चंद्राला अनेक उपयोग आहेत; शीतलतेसाठी तो मुख्य तत्त्व मानला जातो, आणि त्याची शुभ्रता, अमरता आणि गारवा जाणवतो.

सुर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे। ज्वलत्तेजोमये शुक्ले वृत्तकुम्भनिभे शुभे ।। ५३.

सूर्य आणि चंद्र यांच्या दिव्य, तेजस्वी आणि आकाशातील वर्तुळाकार मंडलात, प्रखर प्रकाशाने उजळलेलं, शुभ्र, गोल आणि सुंदर, जणू तेजस्वी कलशासारखं आहे.

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम्। घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु ।। ५३.

तेथे चंद्राचं मंडळ दाट पाण्याचं बनलेलं आहे असं मानलं जातं. पण सूर्याचं मंडळ पांढरं आणि दाट प्रकाशाचं असतं.

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः ।। ५३.

सगळ्या देवता या स्थानांमध्ये पूर्णपणे प्रवेश करतात; प्रत्येक मन्वंतरामध्ये त्या तारका, सूर्य आणि ग्रहांशी जोडलेल्या असतात.

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च। सौरं सूर्यो विशस्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च ।। ५३.

हीच देवांची घरं आहेत आणि त्यांना त्याच नावांनी ओळखलं जातं; सूर्य आपल्या सूर्याच्या स्थानात प्रवेश करतो आणि चंद्र सुद्धा आपल्या चंद्राच्या स्थानात जातो.

शौक्रं शुक्रो विशस्थानं षोडशार्च्चिः प्रतापवान्। बृहद्बृहस्पतिश्चैव लोहितश्चैव लौहितः । शानैश्चरं तथा स्थानं देव श्चैव शनैश्चरः ।। ५३.

शुक्र आपल्या स्थानात प्रवेश करतो, तो सोळा किरणांनी चमकतो आणि तेजस्वी असतो; बृहस्पती आणि मंगळ आपापल्या स्थानात जातात; शनिदेव सुद्धा आपल्या स्थानात जातात.