वायुपुराणम्

चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभास्तु गभस्तयः। शुक्लाश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा ।। ५३.

सर्व या किरणांना चंद्र नाव आहे. त्यांचे तेज पिवळसर असते; काही पांढरे, काही दिशा दर्शवणारे असतात आणि त्या गायींना विश्वभृत असेही म्हणतात.

शुक्लास्ता नामतः सर्वास्त्रिशता घर्मसर्जनाः। समं बिभर्ति ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः ।। ५३.

या सर्व शुक्ल नावाच्या किरणांची संख्या तीनशे आहे आणि त्या उष्णता निर्माण करतात. या किरणांनी माणसे, पितर आणि देव सर्वांना सारखेच पोसले जाते.

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि। अमृतेन सुरान् सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ ।। ५३.

येथे तो माणसांना औषधी वनस्पतींनी, पितरांना स्वधाने आणि सर्व देवांना अमृताने तृप्त करतो, या तिन्हींच्या माध्यमातून.

वसन्ते चैव ग्रीष्मे च सतैः सुतपते त्रिभिः। वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः सम्प्रकर्षति ।। ५३.

वसंत आणि उन्हाळ्यात तो तीनशे किरणांनी तेज देतो; पावसाळ्यात आणि शरद ऋतूत चारशे किरणांनी प्रकाश पसरतो.

हेमन्ते शिशिरे चैव हिमं स सृज ते त्रिभिः। ओषधीषु बलन्धत्ते स्वधया च पितॄनपि। सूर्योऽमरत्वममृतत्रयन्त्रिषु नियच्छति ।। ५३.

हिवाळ्यात आणि शिशिर ऋतूत तो तीनशे किरणांनी हिम निर्माण करतो; औषधींना बळ देतो, पितरांना स्वधाने तृप्त करतो आणि सूर्य अमृताच्या त्रिसूत्रीने अमरत्व देतो.

एवं रश्मिसहस्रन्तत् सौरं लोकार्थ साधकम्। भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिःस्रवम् ।। ५३.

अशा प्रकारे, सूर्याच्या हजारो किरणांचे जाळे, जगाच्या कल्याणासाठी कार्य करणारे, ऋतूनुसार विभागले जाते आणि त्यातून पाणी, थंडी व उष्णता प्रकट होते.

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्यसंज्ञितम्। नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च। ऋक्षचन्द्रग्रहाः सर्वे निज्ञेयाः सूर्यसम्भवाः ।। ५३.

हे तेजस्वी, प्रकाशमान मंडल सूर्य नावाने ओळखले जाते. हेच नक्षत्र, ग्रह आणि चंद्र यांचे मूळ व आधार आहे; सर्व नक्षत्र, चंद्रमंडल आणि ग्रह हे सूर्यापासूनच उत्पन्न झालेले समजावे.

नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रहराजो दिवाकरः। शेषाः पञ्चग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामरूपिणः ।। ५३.

चंद्र हा नक्षत्रांचा अधिपती आहे आणि सूर्य ग्रहांचा राजा आहे; उरलेले पाच ग्रह इच्छेनुसार रूप धारण करणारे स्वामी आहेत.

पठ्यते चाग्निरादित्य औदकश्चन्द्रमाः स्मृतः। शेषाणां प्रकृतिं सम्यग्वर्ण्यमानां निबोधत ।। ५३.

अग्नीला आदित्य म्हणतात आणि चंद्राला जलमय मानतात; आता उरलेल्या ग्रहांचे स्वरूप मी नीट सांगतो, ते ऐका.

सुरसेनापति स्कन्दः पठ्यतेऽङ्गारको ग्रहः । नारायणं बुधं प्राहुर्देवं ज्ञानविदो विदुः ।। ५३.

देवतांच्या सैन्याचा सेनापती स्कंद याला अंगारक ग्रह म्हणतात. बुध हा नारायण देव आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्धर्मो लोके प्रभुः स्वयम्। महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्चरः ।। ५३.

रुद्र, विवस्वताचा पुत्र, प्रत्यक्ष धर्मस्वरूप आहे आणि जगाचा स्वामी आहे. मंदगतीने फिरणारा शनी हा द्विजांमध्ये श्रेष्ठ आणि महान ग्रह आहे.

देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रहौ। प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती। दैत्यो महेन्द्रश्च तयोराधिपत्ये विनिर्मितौ ।। ५३.

देव आणि दानवांचे गुरु हे दोन तेजस्वी महाग्रह आहेत; हे दोघे म्हणजे शुक्र आणि बृहस्पती, प्रजापतीचे पुत्र आहेत. त्यांच्यावर दैत्य आणि इंद्र हे अधिपती म्हणून नेमले गेले.

आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः। भवत्यस्य जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् ।। ५३.

संपूर्ण त्रैलोक्याचा मूळ सूर्य आहे, यात शंका नाही; सर्व जग, देव, दानव आणि माणसे याचे अस्तित्व सूर्यामुळेच आहे.

रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्। द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्ना यत्तेजः सार्वलौकिकम् ।। ५३.

रुद्र, इंद्र, उपेंद्र, चंद्र, श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि स्वर्गातील देव यांचे सर्व तेज हे तुझेच सार्वत्रिक तेज आहे.

सर्वात्मा सर्वलोकेशो मूलं परमदैवतम्। ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते ।। ५३.

तो सर्वांचा आत्मा, सर्व जगाचा स्वामी, सर्वांचा आधार आणि सर्वोच्च दैवत आहे; त्याच्यापासून सर्व काही उत्पन्न होते आणि त्यातच सर्व विलीन होते.

बावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निः सृतौ पुरा। जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान् सुग्राहो रविः ।। ५३.

सृष्टी आणि संहार हे सूर्यापासूनच होतात. हे ब्राह्मणहो, तेजस्वी रवि ग्रह हा जगाला धरून ठेवणारा शक्ती आहे, असे जाणावे.

यत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः। क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः। मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवोऽन्दयुगानि च ।। ५३.

जिथे सर्व काही नष्ट होते आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेते, तेथेच क्षण, मुहूर्त, दिवस, रात्र, पक्ष, महिने, वर्षे, ऋतू आणि युगांचे चक्र पूर्णपणे घडते.

तदादित्यादृते तेषां कालसंख्या न विद्यते। कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः ।। ५३.

सूर्याशिवाय त्यांना काळाची मोजणीच होत नाही; आणि काळाशिवाय वेद, दीक्षा किंवा रोजच्या विधींचा क्रमही होत नाही.

ऋतुनामविभागश्च पुष्पमूलफलं कुतः। कुतः सस्याभिनिष्पत्तिर्गुणौषधिगणादि वा ।। ५३.

ऋतूंचा भेद नसता तर फुलं, मुळं किंवा फळं कुठून येतील? पिकं कशी उगवतील? गुण आणि औषधी वनस्पतींचे समूह कसे तयार होतील?

अभावो व्यवहाराणां देवानां दिवि चेह च। जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् ।। ५३.

सूर्य जगाला ताप देत नाही, तर देवांच्या किंवा इथल्या कोणत्याही व्यवहाराचा अस्तित्वच राहत नाही; सूर्यच अंधार दूर करणारा आहे.

स एव कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः। तपत्येष द्विजश्रेष्टास्त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ५३.

तोच काळ आहे, तोच अग्नी आहे, आणि तोच बारा रूपांचा प्रजापती आहे. द्विजश्रेष्ठ, तोच आपल्या तेजाने चराचर त्रैलोक्य तापवतो.

स एष तेजसां राशिः समस्तः सार्वलौकिकः। उत्तमं मार्गमास्थाय वायोभाभिरिदञ्जगत्। पार्श्वमूर्द्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः ।। ५३.

तोच सर्व तेजाचा एकत्रित समूह आहे, साऱ्या जगाचा आधार आहे; सर्वोच्च मार्गाने, वायूच्या तेजाने, तो हे जग चहुबाजूंनी—कडेने, वरून आणि खाली—पूर्णपणे तापवतो.

रवेरश्मिसहस्रं यत् प्राङ्मया समुदाहृतम् । तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः ।। ५३.

मी पूर्वी सांगितलेल्या सूर्याच्या हजारो किरणांपैकी सात किरण श्रेष्ठ आहेत; हेच ग्रहांचे मूळ आहेत.

सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च। विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संयद्वसुरतः परम् । अर्वावसुः पुनश्चान्यो मया चात्र प्रकीर्त्तितः ।। ५३.

सुषुम्ण, हरिकेश, विश्वकर्मा, विश्वश्रवा, संयद्वसु आणि अर्वावसु—हे सात किरण मी इथे सांगितले आहेत.

सुषुम्नः सूर्यरश्मिस्तु क्षीणं शशिनमेधयन्। तिर्यगूर्द्ध्वप्रभावोऽसौ सुषुम्नः परिकीर्त्यते ।। ५३.

सुषुम्ण हा सूर्याचा किरण चंद्राच्या क्षीण अवस्थेला पोषण देतो; त्याचा प्रकाश आडवा आणि वर पसरतो, म्हणून त्याला सुषुम्ण म्हणतात.

हरिकेशः पुरस्त्वाद्या ऋक्षयोनिः प्रकीर्त्यते। दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिर्वर्द्धयते बुधम् ।। ५३.

हरिकेश हा सर्वात पहिला आणि मुख्य, तारकांचा मूळ आहे; दक्षिणेकडील विश्वकर्मा हा बुध ग्रह वाढवणारा किरण आहे.

विश्वश्रवास्तु यः पश्चात् शुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः। संयद्वसुश्च यो रश्मिः सा योनिर्लोहितस्य च ।। ५३.

पश्चिमेकडील विश्वश्रवा हा शुक्राचा मूळ किरण आहे, असं ज्ञानी लोक म्हणतात; संयद्वसु हा मंगळाचा मूळ किरण आहे.

षष्ठस्त्वर्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः। शनैश्चरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् ।। ५३.

सहावा किरण अर्वावसु हा बृहस्पतीचा मूळ आहे; आणि एक किरण आहे जो शनैश्चराला पोषण देतो, त्याला स्वराट म्हणतात.

एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः। वर्द्धन्ते विदिताः सर्वा विश्वञ्चैदं पुनर्जगत् । नक्षीयन्ते पुनस्तानि तस्मान्नक्षत्रता स्मृता ।। ५३.

अशा प्रकारे सूर्याच्या तेजामुळे ग्रह, नक्षत्रं आणि तारे वाढतात, हे सर्वज्ञात आहे; आणि हे संपूर्ण जग पुन्हा पुन्हा निर्माण होतं; पुन्हा ती नक्षत्रं कमी होतात, म्हणून त्यांना नक्षत्र असं म्हणतात.