वायुपुराणम्

उद्यन्तञ्च पुनः सूर्यमौष्ण्यमाग्नेयमाविशत्। पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ ।। ५३.

सूर्य पुन्हा उगवल्यावर त्याचे उष्णतेचे तेज अग्नीत प्रवेश करते; पृथ्वीवरील अग्नीच्या हालचालीमुळे तो अग्नी पेटतो.

प्रकाशश्च तथौष्ण्यञ्च सौराग्नेये तु तेजसी। परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम् ।। ५३.

प्रकाश आणि उष्णता हे सूर्य आणि अग्नीचे तेज आहेत; एकमेकांत मिसळून, ते दिवस-रात्र वाढतात.

उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तस्मादस्मिंश्च दक्षिणे। उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते त्वपः। तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् ।। ५३.

उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धात, सूर्य पुन्हा उगवल्यावर, रात्र पाण्यात प्रवेश करते; म्हणून दिवस-रात्र बदलामुळे पाणी तांबूस दिसते.

अस्तं याति पुनः सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः। तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो विश्यन्ति भास्करे ।। ५३.

सूर्य पुन्हा मावळल्यावर, दिवस पाण्यात प्रवेश करतो; म्हणून रात्री पाणी पुन्हा स्वच्छ होते, जणू ते सूर्याच्या प्रकाशात मिसळते.

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे । उदयास्तमये नित्यमहोरात्रं विशत्यपः ।। ५३.

या क्रमाने, उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धात, सूर्य उगवताना आणि मावळताना, दिवस-रात्र पाण्यात मिसळतात.

यश्चासौ तपते सूर्ये पिबन्नम्भो गभस्तिभिः। पार्थिवो हि विमिश्रोऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः ।। ५३.

सूर्यात जो तेजाने जळतो आणि किरणांनी पाणी पितो, तो पृथ्वीवरील अग्नी आहे; तो मिसळलेला आणि शुद्ध असून दिव्य म्हणून ओळखला जातो.

सहस्रपादः सोऽग्निस्तु वृत्तः कुम्भनिभः शुचिः। आदत्ते तत्तु रश्मीनां सहस्रेण समन्ततः ।। ५३.

तो अग्नी हजार पायांचा, गोल आणि कुंभासारखा शुद्ध आहे; तो चारही बाजूंनी हजार किरणांनी पाणी घेतो.

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव सधान्वनीः। स्थावरा जङ्गमाश्चैव यश्च सूर्यो हिरण्मयः। तस्य रश्मिसहस्रन्तु वर्षशीतोष्णनिःस्रवम् ।। ५३.

नद्यांचे, समुद्राचे, विहिरीचे, तसेच दलदलीचे, स्थिर आणि वाहते, आणि सुवर्णमय सूर्याचे पाणी—हे सर्व त्याच्या हजार किरणांनी पाऊस, थंडी आणि उष्णता सोडतात.

तासाञ्चतुःशता नाड्यो वर्षन्ति चित्रमूर्त्तयः। वन्दनाश्चैव वन्द्यश्च ऋतना नूतनास्तथा। अमृता नामतः सर्व्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः ।। ५३.

त्यातील चारशे नाड्या विविध रूपांनी पाऊस पाडतात; काही वंदनीय, काही स्तुत्य, काही ऋतूनुसार, काही नवे; त्या सर्वांना ‘अमृत’ असे नाव आहे आणि किरणांनी पाऊस पडतो.

हिमवाहाश्च ताभ्योऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः। दृश्या मेध्याश्च वाह्याश्च ह्रादिन्यो हिमसर्जनाः ।। ५३.

त्या किरणांपासून पुन्हा तीनशे हिमवाह नावाच्या किरणांचा जन्म होतो. हे किरण डोळ्यांना दिसणारे, शुद्ध, बाहेरून वाहणारे, गडगडणारे आणि हिम निर्माण करणारे असतात.

चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभास्तु गभस्तयः। शुक्लाश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा ।। ५३.

सर्व या किरणांना चंद्र नाव आहे. त्यांचे तेज पिवळसर असते; काही पांढरे, काही दिशा दर्शवणारे असतात आणि त्या गायींना विश्वभृत असेही म्हणतात.

शुक्लास्ता नामतः सर्वास्त्रिशता घर्मसर्जनाः। समं बिभर्ति ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः ।। ५३.

या सर्व शुक्ल नावाच्या किरणांची संख्या तीनशे आहे आणि त्या उष्णता निर्माण करतात. या किरणांनी माणसे, पितर आणि देव सर्वांना सारखेच पोसले जाते.

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि। अमृतेन सुरान् सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ ।। ५३.

येथे तो माणसांना औषधी वनस्पतींनी, पितरांना स्वधाने आणि सर्व देवांना अमृताने तृप्त करतो, या तिन्हींच्या माध्यमातून.

वसन्ते चैव ग्रीष्मे च सतैः सुतपते त्रिभिः। वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः सम्प्रकर्षति ।। ५३.

वसंत आणि उन्हाळ्यात तो तीनशे किरणांनी तेज देतो; पावसाळ्यात आणि शरद ऋतूत चारशे किरणांनी प्रकाश पसरतो.

हेमन्ते शिशिरे चैव हिमं स सृज ते त्रिभिः। ओषधीषु बलन्धत्ते स्वधया च पितॄनपि। सूर्योऽमरत्वममृतत्रयन्त्रिषु नियच्छति ।। ५३.

हिवाळ्यात आणि शिशिर ऋतूत तो तीनशे किरणांनी हिम निर्माण करतो; औषधींना बळ देतो, पितरांना स्वधाने तृप्त करतो आणि सूर्य अमृताच्या त्रिसूत्रीने अमरत्व देतो.

एवं रश्मिसहस्रन्तत् सौरं लोकार्थ साधकम्। भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिःस्रवम् ।। ५३.

अशा प्रकारे, सूर्याच्या हजारो किरणांचे जाळे, जगाच्या कल्याणासाठी कार्य करणारे, ऋतूनुसार विभागले जाते आणि त्यातून पाणी, थंडी व उष्णता प्रकट होते.

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्यसंज्ञितम्। नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च। ऋक्षचन्द्रग्रहाः सर्वे निज्ञेयाः सूर्यसम्भवाः ।। ५३.

हे तेजस्वी, प्रकाशमान मंडल सूर्य नावाने ओळखले जाते. हेच नक्षत्र, ग्रह आणि चंद्र यांचे मूळ व आधार आहे; सर्व नक्षत्र, चंद्रमंडल आणि ग्रह हे सूर्यापासूनच उत्पन्न झालेले समजावे.

नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रहराजो दिवाकरः। शेषाः पञ्चग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामरूपिणः ।। ५३.

चंद्र हा नक्षत्रांचा अधिपती आहे आणि सूर्य ग्रहांचा राजा आहे; उरलेले पाच ग्रह इच्छेनुसार रूप धारण करणारे स्वामी आहेत.

पठ्यते चाग्निरादित्य औदकश्चन्द्रमाः स्मृतः। शेषाणां प्रकृतिं सम्यग्वर्ण्यमानां निबोधत ।। ५३.

अग्नीला आदित्य म्हणतात आणि चंद्राला जलमय मानतात; आता उरलेल्या ग्रहांचे स्वरूप मी नीट सांगतो, ते ऐका.

सुरसेनापति स्कन्दः पठ्यतेऽङ्गारको ग्रहः । नारायणं बुधं प्राहुर्देवं ज्ञानविदो विदुः ।। ५३.

देवतांच्या सैन्याचा सेनापती स्कंद याला अंगारक ग्रह म्हणतात. बुध हा नारायण देव आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्धर्मो लोके प्रभुः स्वयम्। महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्चरः ।। ५३.

रुद्र, विवस्वताचा पुत्र, प्रत्यक्ष धर्मस्वरूप आहे आणि जगाचा स्वामी आहे. मंदगतीने फिरणारा शनी हा द्विजांमध्ये श्रेष्ठ आणि महान ग्रह आहे.

देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रहौ। प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती। दैत्यो महेन्द्रश्च तयोराधिपत्ये विनिर्मितौ ।। ५३.

देव आणि दानवांचे गुरु हे दोन तेजस्वी महाग्रह आहेत; हे दोघे म्हणजे शुक्र आणि बृहस्पती, प्रजापतीचे पुत्र आहेत. त्यांच्यावर दैत्य आणि इंद्र हे अधिपती म्हणून नेमले गेले.

आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः। भवत्यस्य जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् ।। ५३.

संपूर्ण त्रैलोक्याचा मूळ सूर्य आहे, यात शंका नाही; सर्व जग, देव, दानव आणि माणसे याचे अस्तित्व सूर्यामुळेच आहे.

रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्। द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्ना यत्तेजः सार्वलौकिकम् ।। ५३.

रुद्र, इंद्र, उपेंद्र, चंद्र, श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि स्वर्गातील देव यांचे सर्व तेज हे तुझेच सार्वत्रिक तेज आहे.

सर्वात्मा सर्वलोकेशो मूलं परमदैवतम्। ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते ।। ५३.

तो सर्वांचा आत्मा, सर्व जगाचा स्वामी, सर्वांचा आधार आणि सर्वोच्च दैवत आहे; त्याच्यापासून सर्व काही उत्पन्न होते आणि त्यातच सर्व विलीन होते.

बावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निः सृतौ पुरा। जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान् सुग्राहो रविः ।। ५३.

सृष्टी आणि संहार हे सूर्यापासूनच होतात. हे ब्राह्मणहो, तेजस्वी रवि ग्रह हा जगाला धरून ठेवणारा शक्ती आहे, असे जाणावे.

यत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः। क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः। मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवोऽन्दयुगानि च ।। ५३.

जिथे सर्व काही नष्ट होते आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेते, तेथेच क्षण, मुहूर्त, दिवस, रात्र, पक्ष, महिने, वर्षे, ऋतू आणि युगांचे चक्र पूर्णपणे घडते.

तदादित्यादृते तेषां कालसंख्या न विद्यते। कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः ।। ५३.

सूर्याशिवाय त्यांना काळाची मोजणीच होत नाही; आणि काळाशिवाय वेद, दीक्षा किंवा रोजच्या विधींचा क्रमही होत नाही.

ऋतुनामविभागश्च पुष्पमूलफलं कुतः। कुतः सस्याभिनिष्पत्तिर्गुणौषधिगणादि वा ।। ५३.

ऋतूंचा भेद नसता तर फुलं, मुळं किंवा फळं कुठून येतील? पिकं कशी उगवतील? गुण आणि औषधी वनस्पतींचे समूह कसे तयार होतील?