वायुपुराणम्

यावत्यश्चैव तारास्ताः शिशूमाराश्रिता दिवि। तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवन्त्यभ्यधिकानि तु ।। ५२.

जितक्या तारा शिशुमार नक्षत्रात आकाशात आहेत, तितकीच वर्षे त्या जगतात आणि कधी कधी त्याहून जास्तही.

शाश्वतः शिशुमारोऽसौ विज्ञेयः प्रविभागशः। उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः ।। ५२.

शिशुमार नक्षत्र हे चिरंतन असून त्याचे भाग विभागलेले आहेत; त्याचा वरचा जबडा उत्तानपाद आहे.

यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्द्धानमाश्रितः। हृदि नारायणः साध्यः अश्विनौ पूर्वपादयोः ।। ५२.

त्याचा खालचा जबडा यज्ञ आहे, डोक्यावर धर्म आहे, हृदयात नारायण साध्य आहे आणि पुढील पायांवर अश्विनी आहेत.

वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सस्थिनि। शिश्रः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपाने समाश्रितः ।। ५२.

त्याच्या मागच्या मांड्यांवर वरुण आणि अर्यमान आहेत, जननेंद्रियावर वर्ष आहे आणि गुदद्वाराजवळ मित्र आहे.

पुच्छेऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः। तारकाः शिशुमारश्च नास्तमेति चतुष्टयम् ।। ५२.

शिशुमाराच्या शेपटीवर अग्नी, महेंद्र, मरीची, कश्यप आणि ध्रुव आहेत; तारे आणि शिशुमार—ही चार कधीही अस्त होत नाहीत.

नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणेः सह। उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रीभूताश्रिता दिवि ।। ५२.

नक्षत्रे, चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांचे समूह—हे सर्व एकमेकांकडे आणि वरच्या दिशेने पाहत आकाशात चक्रासारखे स्थिर आहेत.

ध्रुवेणाधिष्ठिताः सर्वे ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् । प्रयान्तीह वरं श्रेष्ठमेधीभूतं ध्रुवन्दिवि ।। ५२.

हे सर्व ध्रुवामुळे स्थिर आहेत आणि ध्रुवाभोवती दक्षिणोत्तर फिरतात; ध्रुव हा आकाशातील सर्वश्रेष्ठ आणि मुख्य आहे.

ध्रुवाग्निकश्यपानान्तु वरस्वासौ ध्रुवः स्मृतः। एक एव भ्रमत्येष मेरुपर्वतमूर्द्धनि ।। ५२.

ध्रुव, अग्नी आणि कश्यप यांच्यात ध्रुव श्रेष्ठ मानला जातो; तो एकटाच मेरू पर्वताच्या शिखरावर फिरतो.

ज्योतिषाञ्चक्रमेतद्धि सदा कर्षत्यवाङ्मुखः। मेरुमालोकयत्येष प्रयातीह प्रदक्षिणम् ।। ५२.

प्रकाशांचे हे चक्र नेहमी खाली खेचले जाते, मेरूकडे तोंड करून; तो मेरूला पाहतो आणि येथे दक्षिणोत्तर फिरतो.

एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्ते संशयान्विताः। पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते लोमहर्षणम् ।। ५३.

हे ऐकल्यावर, ऋषी पुन्हा शंका घेऊन लोमहर्षण यांना पुढील प्रश्न विचारू लागले.

यदेतदुक्तम्भवता गृहाण्येतानि विश्रितम्। कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषि वर्णय ।। ५३.

आपण जे सांगितले, ते कृपया सविस्तर समजावून सांगा; देवांची ही निवासस्थाने कशी आहेत आणि प्रकाशमान ताऱ्यांचे वर्णन कसे करावे?

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषाञ्चैव निश्चयम्। श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः ।। ५३.

हे सर्व सांग, आणि तेजांचे खरे स्वरूप काय तेही स्पष्ट कर. त्यांच्या बोलण्यावर सूत मन लावून ऐकू लागला.

अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः। तद्वोऽहं सम्प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम्। यथा देवगृहाणीह सूर्याचन्द्रमसोर्गृहम् ।। ५३.

या विषयावर ज्ञानी आणि बुद्धिमान लोकांनी जे सांगितले आहे, ते मी तुम्हाला सांगतो—सूर्य आणि चंद्राचा जन्म कसा झाला, आणि देवांच्या निवासांमध्ये सूर्य-चंद्राचे स्थान कसे आहे.

अतः परं त्रिविधाग्नेर्वक्ष्येऽहन्तु समुद्भवम्। दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरथाग्नेः पार्थिवस्य च ।। ५३.

आता मी अग्नीच्या तीन प्रकारच्या उत्पत्तीचे वर्णन करतो—दैवी, भौतिक आणि पृथ्वीवरील अग्नी.

व्युष्टायान्तु रजन्यां वै ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। अव्याकृतमिदन्त्वासीन्नैशेन तमसावृतम् ।। ५३.

रात्र सरल्यावर, ज्याचा जन्म कोणालाही कळत नाही अशा ब्रह्माकडून, अव्यक्त असे काहीतरी होते, जे रात्रभर अंधाराने वेढलेले होते.

चतुर्भूतावशिष्टेऽस्मिन् पार्थिवः सोऽग्निरुच्यते। यश्चादौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः ।। ५३.

इथे फक्त चार घटक उरले असता, त्याला पृथ्वीवरील अग्नी म्हणतात; आणि जो सुरुवातीला सूर्यामध्ये तेजाने प्रकट होतो, तो शुद्ध अग्नी म्हणून ओळखला जातो.

वैद्युताख्यस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्येऽथ लक्षणम्। वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपाङ्गर्भास्त्रयोऽग्नयः। तस्मादपः पिबन् सूर्यो गोभिदीर्प्यत्यसौ दिवि ।। ५३.

‘विद्युत’ नावाचा जो अग्नी आहे, त्याचे गुणधर्म मी सांगतो. विद्युत, जठरातील आणि सूर्याचा—हे तिघेही अग्नी पाण्यातून निर्माण होतात. म्हणून सूर्य पाणी पितो आणि आकाशात सोडतो.

वैद्युतेन समाविष्टो वार्क्षो नाद्भिः प्रशाम्यति । मानवानाञ्च कुक्षिस्थो नाद्भिः शाम्यति पावकः ।। ५३.

लाकडातील अग्नी विद्युत अग्नीने व्यापलेला असतो, म्हणून पाण्याने तो विझत नाही; आणि माणसाच्या पोटात असलेला अग्नीही पाण्याने विझत नाही.

अर्च्चिष्मान् परमः सोऽग्निः प्रभवो जाठरः स्मृतः। यश्चायं मण्डली शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशते ।। ५३.

जो अग्नी ज्वाळांनी भरलेला आणि श्रेष्ठ आहे, तो जठरातील अग्नी म्हणून ओळखला जातो; आणि जो गोलाकार, पांढरा, उष्णता नसलेला आहे, तो चमकत असतो.

प्रभा हि सौरी पादेन ह्यस्तं याति दिवाकरे। अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्‌दूरात् प्रकाशते ।। ५३.

सूर्याचे तेज त्याच्या हालचालीने सूर्याच्या ठिकाणी पोहोचते; रात्री ते अग्नीत प्रवेश करते, म्हणून ते दूरवरून प्रकाशते.

उद्यन्तञ्च पुनः सूर्यमौष्ण्यमाग्नेयमाविशत्। पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ ।। ५३.

सूर्य पुन्हा उगवल्यावर त्याचे उष्णतेचे तेज अग्नीत प्रवेश करते; पृथ्वीवरील अग्नीच्या हालचालीमुळे तो अग्नी पेटतो.

प्रकाशश्च तथौष्ण्यञ्च सौराग्नेये तु तेजसी। परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम् ।। ५३.

प्रकाश आणि उष्णता हे सूर्य आणि अग्नीचे तेज आहेत; एकमेकांत मिसळून, ते दिवस-रात्र वाढतात.

उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तस्मादस्मिंश्च दक्षिणे। उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते त्वपः। तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् ।। ५३.

उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धात, सूर्य पुन्हा उगवल्यावर, रात्र पाण्यात प्रवेश करते; म्हणून दिवस-रात्र बदलामुळे पाणी तांबूस दिसते.

अस्तं याति पुनः सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः। तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो विश्यन्ति भास्करे ।। ५३.

सूर्य पुन्हा मावळल्यावर, दिवस पाण्यात प्रवेश करतो; म्हणून रात्री पाणी पुन्हा स्वच्छ होते, जणू ते सूर्याच्या प्रकाशात मिसळते.

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे । उदयास्तमये नित्यमहोरात्रं विशत्यपः ।। ५३.

या क्रमाने, उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धात, सूर्य उगवताना आणि मावळताना, दिवस-रात्र पाण्यात मिसळतात.

यश्चासौ तपते सूर्ये पिबन्नम्भो गभस्तिभिः। पार्थिवो हि विमिश्रोऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः ।। ५३.

सूर्यात जो तेजाने जळतो आणि किरणांनी पाणी पितो, तो पृथ्वीवरील अग्नी आहे; तो मिसळलेला आणि शुद्ध असून दिव्य म्हणून ओळखला जातो.

सहस्रपादः सोऽग्निस्तु वृत्तः कुम्भनिभः शुचिः। आदत्ते तत्तु रश्मीनां सहस्रेण समन्ततः ।। ५३.

तो अग्नी हजार पायांचा, गोल आणि कुंभासारखा शुद्ध आहे; तो चारही बाजूंनी हजार किरणांनी पाणी घेतो.

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव सधान्वनीः। स्थावरा जङ्गमाश्चैव यश्च सूर्यो हिरण्मयः। तस्य रश्मिसहस्रन्तु वर्षशीतोष्णनिःस्रवम् ।। ५३.

नद्यांचे, समुद्राचे, विहिरीचे, तसेच दलदलीचे, स्थिर आणि वाहते, आणि सुवर्णमय सूर्याचे पाणी—हे सर्व त्याच्या हजार किरणांनी पाऊस, थंडी आणि उष्णता सोडतात.

तासाञ्चतुःशता नाड्यो वर्षन्ति चित्रमूर्त्तयः। वन्दनाश्चैव वन्द्यश्च ऋतना नूतनास्तथा। अमृता नामतः सर्व्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः ।। ५३.

त्यातील चारशे नाड्या विविध रूपांनी पाऊस पाडतात; काही वंदनीय, काही स्तुत्य, काही ऋतूनुसार, काही नवे; त्या सर्वांना ‘अमृत’ असे नाव आहे आणि किरणांनी पाऊस पडतो.