वायुपुराणम्

इरावत्याः सुतो यस्मात्तस्मादैरावतः स्मृतः । देवराजोपवाह्यत्वात् प्रथमः स मतङ्गराट्। शुभ्राभ्रभाश्चतुर्द्दंष्ट्रः श्रीमानैरावतो गजः ॥ ८.

इरावतीचा पुत्र म्हणून त्याला ऐरावत म्हणतात. तो देवेंद्राच्या रथाला जोतला जातो, म्हणून तो हत्तींचा राजा झाला — श्वेत मेघासारखा, चार सुळे असलेला, तेजस्वी ऐरावत.

अप्सुजस्यैकमूलस्य सुवर्णाभस्य हस्तिनः । षड्दन्तस्य हि भद्रस्य औपावाह्यश्च वै बलः ॥ ८.

अप्सुज या एकाच मूळापासून सुवर्णवर्णाचा, सहा सुळे असलेला आणि श्रेष्ठ असा भद्र नावाचा हत्ती जन्मला; तो रथाला जोतला जातो आणि बळ हे त्याचे सामर्थ्य आहे.

तस्य पुत्रोऽञ्जनश्चैव सुप्रतीकोऽथ वामनः। पद्मश्चैव चतुर्थोऽभूद्धस्तिनी चाभ्रमुस्तथा ॥ ८.

त्याचे पुत्र अंजन, सुप्रतीक, वामन आणि पद्म हे चार झाले; चौथा पद्म होता, तसेच हस्तिनी आणि आभ्रमू ह्यांचाही जन्म झाला.

thumb|400px|दिग्गज1 दिग्गजांस्तांश्च चत्वारः श्वेताऽजनयताशुगान् । भद्रं मृगञ्च मन्दं च सङ्कीर्णं चतुरः सुतान् ॥ ८.

श्वेताने चार वेगवान दिग्गजांना जन्म दिला — भद्र, मृग, मंद आणि संकीर्ण — हे तिचे चार पुत्र.

सङ्कीर्णोऽप्यञ्जनो यस्तु उपवाह्यो यमस्य तु। भद्रो यः सुप्रतीकस्तु हरितः स ह्यपाम्पतेः ॥ ८.

संकीर्ण, जो अंजन आहे, तो यमाच्या रथाला जोतला जातो; भद्र, जो सुप्रतीक आहे, तो हिरवा असून पाण्याच्या अधिपतीचा आहे.

पद्मो मन्दस्तु यो गौरो द्विपो ह्यैलविलस्य सः। मृगः श्यामस्तु यो हस्ती उपवाह्यः स पावकैः ॥ ८.

पद्म, जो मंद आहे, तो गौरवर्णाचा असून ऐलविलाचा हत्ती आहे; मृग, जो श्याम आहे, तो पावकांच्या रथाला जोतला जातो.

पद्मोत्तरस्तु यः पद्मौ गजो वै वरुणो गणः। उपलेपनमेषश्च तस्याष्टौ जज्ञिरे सुताः ॥ ८.

पद्मोत्तर, जो पद्म आहे, तो वरुणाच्या गणाचा हत्ती आहे; उपलेपन या मेंढ्यापासून आठ पुत्र जन्मले.

उदग्रभावेनोपेता जायन्ते तस्य चान्वये। श्वेतबालनखाः पिङ्गा वर्ष्मवन्तो मतङ्गजाः। मतङ्गजान् प्रवक्ष्यामि नागानन्यानपि क्रमात् ॥ ८.

त्याच्या वंशात, मोठ्या बळाने युक्त, पांढऱ्या नखांचे, पिंगट आणि मोठ्या शरीराचे हत्ती जन्मले. मी आता क्रमाने हत्ती आणि इतर नागांविषयी सांगतो.

कपिलः पुण्डरीकश्च सुमनाभो रथान्तरः। जातौ नाम्ना सुतौ ताभ्यां सुप्रतिष्ठप्रमर्द्दनौ ॥ ८.

कपिल, पुण्डरीक, सुमनाभ आणि रथंतर — हे दोन पुत्र नावाने जन्मले, ते दृढ आणि बलाढ्य होते.

शूलाः स्थूलाः शिरोदान्ताः शुद्धबालनखास्तथा। बलिनः शक्तिनश्चैव स्मृतास्त्वाकुलिका गजाः ॥ ८.

शूळ, स्थूल, शिरोदंत आणि शुद्ध पांढऱ्या नखांचे, बलवान आणि सामर्थ्यवान — हे हत्ती आकुलिक म्हणून ओळखले जातात.

पुष्पदन्तो बृहत्सामा षड्दन्तो दन्त पुष्पवान्। ताम्रवर्णश्च तत्पुत्रः सहचारिविषाणितः ॥ ८.

पुष्पदंत, बृहत्त्सामा, षड्दंत, दंतपुष्पवान आणि ताम्रवर्ण — हा त्याचा पुत्र, सोबतींसह आणि सुंदर सुळांनी युक्त.

अन्वये चास्य जायन्ते लम्बोष्ठाश्चारुदर्शिनः। श्यामाः सुदर्शनाश्चण्डा नानापीडायताननाः ॥ ८.

त्याच्या वंशात जाड ओठांचे, सुंदर चेहऱ्याचे, काळ्या वर्णाचे, देखणे, रौद्र आणि वेगवेगळ्या व्याधींनी बाधित चेहरे असलेले लोक जन्मतात.

वामदेवोऽञ्जनश्यामः साम्नो जज्ञेऽथ वामनः। भार्या चैवाङ्गदा तस्य नीलवल्लक्षणौ सुतौ ॥ ८.

साम्नापासून काळ्या काजळासारखा वामदेव जन्मला, मग वामन झाला. त्याची पत्नी आंगदा होती, आणि त्यांच्या दोन मुलांवर निळ्या वेलांची खूण होती.

चण्डश्चात्रशिरो ग्रीवा व्यूढोरस्कास्तरस्विनः। नरैर्बद्धाः कुले तेषां जायन्ते विकृता गजाः ॥ ८.

त्यांच्यात चंड नावाचा, खांबासारखा डोके आणि मान असलेला, रुंद छातीचा आणि वेगवान होता. त्यांच्या कुळात माणसांनी बांधलेले, विकृत हत्ती जन्माला येतात.

सुप्रतीकस्तु रूपेण नास्त्यस्य सदृशो गजः । तस्य प्रहारी सम्पाती पृथुश्चित्तिसुतास्त्रयः ॥ ८.

रूपाने सुप्रतीकासारखा दुसरा हत्ती नाही. त्याचे तीन मुलगे म्हणजे प्रहारी, संपाती आणि पृथुचित्ती.

पशवो दीर्घताल्वौष्ठाः सुविभक्तशिरोदराः। जायन्ते मृदुसम्भूता वंशे तस्य मतङ्गजाः ॥ ८.

त्याच्या वंशात, लांब टाळू आणि ओठ, नीटस डोके आणि पोट असलेली, मृदू स्वभावाची आणि उत्तम हत्ती जन्मतात.

अञ्जनादञ्जना साम्नो विजज्ञे चाञ्जनावती। एवं माता तयोश्चापि प्रथितायुरजःसुतौ ॥ ८.

अंजनापासून अंजना आणि साम्नापासून अंजनावती जन्मली. अशा प्रकारे त्यांची आई प्रसिद्ध झाली आणि आयुरजाचे दोन पुत्र झाले.

महाविभक्तशिरसः स्निग्धजीमूतसन्निभाः। सुदर्शनाः सुवर्ष्माणः पद्माभाः परिमण्डलाः। शूनाः पीतायतमुखा गजास्तस्यान्वयेऽभवन् ॥ ८.

त्यांच्या वंशात मोठ्या विभागलेल्या डोक्याचे, काळ्या मेघासारखे चमकदार, सुंदर, मजबूत, कमळासारख्या रंगाचे, गोलाकार, दात नसलेले आणि पिवळसर लांब तोंडाचे हत्ती जन्मले.

जज्ञे चन्द्रमसः साम्नः पिङ्गला कुमुदद्युतिः। पिङ्गलायाः सुतौ तस्या महापद्मोर्मिमालिनौ ॥ ८.

चंद्रमस आणि साम्नापासून कमळासारखी तेजस्वी पिंगळा जन्मली. तिचे दोन पुत्र म्हणजे महापद्म आणि उर्मिमाळी.

समायवरदांश्चण्डान् प्रवृद्धबलिनोदरान् । हस्तियुद्धे प्रियान्नागान् विद्धि तस्य कुलोद्भवान् ॥ ८.

त्याच्या वंशात समदक्षता असलेले, रौद्र, मोठ्या शक्तिशाली पोटाचे आणि हत्तींच्या लढाईत प्रिय असणारे हत्ती जन्मतात, हे जाण.

एतान् देवासुरे युद्धे जयार्थे जगृहुः सुराः। कृतार्थैश्च विसृष्टास्तैः पूर्वोक्ताः प्रययुर्दिशः ॥ ८.

देवतांनी विजयासाठी असुरांशी युद्धात हे हत्ती घेतले. उद्दिष्ट साध्य झाल्यावर, पूर्वी सांगितलेले ते सर्व दिशांना पाठवले गेले.

एतेषामन्वये जातान् विनीतांस्त्रिदशा ददुः । अङ्गाय लोमपादाय सूत्रकाराय वै द्विपान् ॥ ८.

त्यांच्या वंशातील नीट प्रशिक्षित हत्ती देवांनी अंग, लोमपाद आणि सूत्रकार यांना दिले.

द्विरदो द्विरदाभ्याञ्च हस्ताद्धस्ती करात्करी। वरणाद्वारणो दन्ती दन्ताभ्यां गर्जनाद्गजः ॥ ८.

दोन दातांमुळे त्याला द्विरद म्हणतात, हातामुळे हस्ती, सोंडेपासून करी, रक्षणासाठी वरण, दातांमुळे दंती, आणि गर्जनेमुळे गज असे नाव पडले.

कुञ्जरः कुञ्जचारित्वान्नागो नगविरोधतः । मतङ्गादिति मातङ्गो द्विपो द्वाभ्यामपि स्मृतः। सामजः सामजातत्वादिति निर्वचनक्रमः ॥ ८.

कुंजनात वावरण्यामुळे कुंजनर, पर्वतांना विरोध केल्यामुळे नाग, मतंग ऋषीमुळे मातंग, दोनमुळे द्विप, आणि साम्नापासून जन्मल्यामुळे सामज असे नाव पडले.

एषां जिह्वापरावृत्तिरिवाक्तं ह्यग्निशापजम्। बलस्यानवतो या तु या चैषां गूढमुष्कता। उभयं दन्तिनामेतत्स्वयम्भूसूरशापजम् ॥ ८.

त्यांची जीभ मागे वळते, जणू काही अग्नीच्या शापामुळे. त्यांची शक्ती कमी असणे आणि लपवलेले गुप्तेंद्रिय हे दोन्ही स्वयंभू आणि देवांच्या शापामुळे आहे.

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः। कन्यासु जाता दिङ्नागैर्नानासात्त्वास्ततो गजाः ॥ ८.

देव, दानव, गंधर्व, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षस यांच्या कन्यांमध्ये विविध प्रकारचे हत्ती जन्मले.

सम्भूतिश्च प्रभूतिश्च नामनिर्वचनं तथा। एतद्गजानां विज्ञेयं येषां राजा विभावसुः ॥ ८.

हत्तींची उत्पत्ती, प्रकटीकरण आणि नावांची व्याख्या — हे सर्व समजावे, ज्यांचा राजा विभावसु आहे.

कौशिकाद्याः समुद्रात्तु गङ्गायास्तदनन्तरम्। अञ्जनस्यैकमूलस्य प्राच्यान्नागवनन्तु तत् ॥ ८.

कौशिक आणि इतर समुद्रातून, मग गंगेपासून, आणि अंजनाच्या एकाच मूळापासून पूर्वेकडील नागवन निर्माण झाले.

उत्तरा तस्य विन्ध्यस्य गङ्गाया दक्षिणञ्च यत्। गङ्गोद्भेदात्करूषेभ्यः सुप्रतीकस्य तद्वनम् ॥ ८.

विंध्याच्या उत्तरेस आणि गंगेच्या दक्षिणेस, गंगेच्या उगमापासून करूष प्रदेशात, सुप्रतीकाचे ते वन आहे.