वायुपुराणम्

आदित्यान्निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु। आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु ।। ५२.

राहू आदित्यांकडून बाहेर पडून पर्वकाळी सोमाजवळ जातो; पुन्हा सोमाकडून सूर्याजवळ सौर पर्वकाळी पोहोचतो.

अथ केतुरथस्याश्वा अष्टाष्टौ वातरंहसः। पलालधूमसङ्काशाः शबला रासभारुणाः ।। ५२.

आता केतूच्या रथाचे घोडे आठ आठ जोड्या आहेत, वाऱ्यासारखे वेगवान, चित्ती, पेंढ्याच्या धुरासारखे दिसणारे आणि गाढवाच्या जातीचे आहेत.

एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथैः सह। सर्वे ध्रुवनिबद्धास्ते प्रबद्धा वातरश्मिभिः ।। ५२.

हे ग्रहांचे वाहन आणि त्यांचे रथ मी सांगितले. हे सर्व ध्रुवाशी जोडलेले असून वाऱ्याच्या तंतूंनी बांधलेले आहेत.

एते वै भ्राम्यमाणास्तु यथा योगं भ्रमन्ति वै। वायव्याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः ।। ५२.

हे सर्व जसे वाऱ्याच्या अदृश्य धाग्यांनी बांधलेले आहेत, तसेच आपापल्या क्रमाने फिरत राहतात.

परिभ्रमन्ति तद्बद्धाश्चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि। भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवन्ते ज्योतिषां गणाः ।। ५२.

त्या धाग्यांनी बांधलेले चंद्र, सूर्य आणि ग्रह आकाशात फिरतात; ते फिरताना त्यांच्या मागे ताऱ्यांचे समूह आणि मध्यभागी ध्रुव तारा चालतो.

यथा नद्युदके नौस्तु सलिलेन सहोह्यते। तथा देवालया ह्येते उह्यन्ते वातरश्मिभिः। तस्मात्सर्वेण दृस्यन्ते व्योम्नि देवगणास्तु ते ।। ५२.

जशी नदीवरची होडी पाण्याबरोबर वाहत जाते, तशीच देवांची ही निवासस्थाने वाऱ्याच्या प्रवाहांनी वाहून नेली जातात; म्हणून हे सर्व देवांचे समूह आकाशात दिसतात.

यावन्त्यश्चैव तारास्तु तावन्तो वातरश्मयः। सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता ब्रमन्त्यो भ्रामयन्ति तम् ।। ५२.

जितक्या तारा आहेत, तितकेच वाऱ्याचे धागे आहेत; त्या सर्व धाग्यांनी ध्रुवाला बांधले आहे आणि त्या फिरताना ध्रुवालाही फिरवतात.

तैलपीडाकरं चक्रं भ्रमद्भ्रामयते यथा। तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वायबद्धानि सर्वशः ।। ५२.

जसा तेलाच्या दाबाने चाक फिरते, तशीच ही सर्व प्रकाशमान तारे वाऱ्याने बांधलेली असल्याने सतत फिरतात.

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु। तस्माज्ज्योतींषि वहते प्रवहंस्तेन स स्मृतः ।। ५२.

जसे जळत्या काठीचे चाक फिरते, तसेच वाऱ्याच्या चाकाने ही तारे फिरतात; म्हणूनच हा प्रवाह ताऱ्यांना वाहून नेतो आणि त्याला हे नाव मिळाले आहे.

एवं ध्रुवनिबद्धोऽसौ सर्पते ज्योतिषां गणः। सैष तारामयोज्ञेयः शिशुमारो ध्रुवो दिवि। यदह्ना कुरुते पापं दृष्टवा तं निशि मुच्यते ।। ५२.

अशा प्रकारे, ध्रुवाला बांधलेले ताऱ्यांचे समूह सतत फिरतात; हेच आकाशातील शिशुमार नक्षत्र आहे, ज्याच्या मध्यभागी ध्रुव आहे. दिवसा केलेले पाप, ते पाहिल्यावर, रात्री मुक्त होते.

यावत्यश्चैव तारास्ताः शिशूमाराश्रिता दिवि। तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवन्त्यभ्यधिकानि तु ।। ५२.

जितक्या तारा शिशुमार नक्षत्रात आकाशात आहेत, तितकीच वर्षे त्या जगतात आणि कधी कधी त्याहून जास्तही.

शाश्वतः शिशुमारोऽसौ विज्ञेयः प्रविभागशः। उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः ।। ५२.

शिशुमार नक्षत्र हे चिरंतन असून त्याचे भाग विभागलेले आहेत; त्याचा वरचा जबडा उत्तानपाद आहे.

यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्द्धानमाश्रितः। हृदि नारायणः साध्यः अश्विनौ पूर्वपादयोः ।। ५२.

त्याचा खालचा जबडा यज्ञ आहे, डोक्यावर धर्म आहे, हृदयात नारायण साध्य आहे आणि पुढील पायांवर अश्विनी आहेत.

वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सस्थिनि। शिश्रः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपाने समाश्रितः ।। ५२.

त्याच्या मागच्या मांड्यांवर वरुण आणि अर्यमान आहेत, जननेंद्रियावर वर्ष आहे आणि गुदद्वाराजवळ मित्र आहे.

पुच्छेऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः। तारकाः शिशुमारश्च नास्तमेति चतुष्टयम् ।। ५२.

शिशुमाराच्या शेपटीवर अग्नी, महेंद्र, मरीची, कश्यप आणि ध्रुव आहेत; तारे आणि शिशुमार—ही चार कधीही अस्त होत नाहीत.

नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणेः सह। उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रीभूताश्रिता दिवि ।। ५२.

नक्षत्रे, चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांचे समूह—हे सर्व एकमेकांकडे आणि वरच्या दिशेने पाहत आकाशात चक्रासारखे स्थिर आहेत.

ध्रुवेणाधिष्ठिताः सर्वे ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् । प्रयान्तीह वरं श्रेष्ठमेधीभूतं ध्रुवन्दिवि ।। ५२.

हे सर्व ध्रुवामुळे स्थिर आहेत आणि ध्रुवाभोवती दक्षिणोत्तर फिरतात; ध्रुव हा आकाशातील सर्वश्रेष्ठ आणि मुख्य आहे.

ध्रुवाग्निकश्यपानान्तु वरस्वासौ ध्रुवः स्मृतः। एक एव भ्रमत्येष मेरुपर्वतमूर्द्धनि ।। ५२.

ध्रुव, अग्नी आणि कश्यप यांच्यात ध्रुव श्रेष्ठ मानला जातो; तो एकटाच मेरू पर्वताच्या शिखरावर फिरतो.

ज्योतिषाञ्चक्रमेतद्धि सदा कर्षत्यवाङ्मुखः। मेरुमालोकयत्येष प्रयातीह प्रदक्षिणम् ।। ५२.

प्रकाशांचे हे चक्र नेहमी खाली खेचले जाते, मेरूकडे तोंड करून; तो मेरूला पाहतो आणि येथे दक्षिणोत्तर फिरतो.

एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्ते संशयान्विताः। पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते लोमहर्षणम् ।। ५३.

हे ऐकल्यावर, ऋषी पुन्हा शंका घेऊन लोमहर्षण यांना पुढील प्रश्न विचारू लागले.

यदेतदुक्तम्भवता गृहाण्येतानि विश्रितम्। कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषि वर्णय ।। ५३.

आपण जे सांगितले, ते कृपया सविस्तर समजावून सांगा; देवांची ही निवासस्थाने कशी आहेत आणि प्रकाशमान ताऱ्यांचे वर्णन कसे करावे?

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषाञ्चैव निश्चयम्। श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः ।। ५३.

हे सर्व सांग, आणि तेजांचे खरे स्वरूप काय तेही स्पष्ट कर. त्यांच्या बोलण्यावर सूत मन लावून ऐकू लागला.

अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः। तद्वोऽहं सम्प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम्। यथा देवगृहाणीह सूर्याचन्द्रमसोर्गृहम् ।। ५३.

या विषयावर ज्ञानी आणि बुद्धिमान लोकांनी जे सांगितले आहे, ते मी तुम्हाला सांगतो—सूर्य आणि चंद्राचा जन्म कसा झाला, आणि देवांच्या निवासांमध्ये सूर्य-चंद्राचे स्थान कसे आहे.

अतः परं त्रिविधाग्नेर्वक्ष्येऽहन्तु समुद्भवम्। दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरथाग्नेः पार्थिवस्य च ।। ५३.

आता मी अग्नीच्या तीन प्रकारच्या उत्पत्तीचे वर्णन करतो—दैवी, भौतिक आणि पृथ्वीवरील अग्नी.

व्युष्टायान्तु रजन्यां वै ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। अव्याकृतमिदन्त्वासीन्नैशेन तमसावृतम् ।। ५३.

रात्र सरल्यावर, ज्याचा जन्म कोणालाही कळत नाही अशा ब्रह्माकडून, अव्यक्त असे काहीतरी होते, जे रात्रभर अंधाराने वेढलेले होते.

चतुर्भूतावशिष्टेऽस्मिन् पार्थिवः सोऽग्निरुच्यते। यश्चादौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः ।। ५३.

इथे फक्त चार घटक उरले असता, त्याला पृथ्वीवरील अग्नी म्हणतात; आणि जो सुरुवातीला सूर्यामध्ये तेजाने प्रकट होतो, तो शुद्ध अग्नी म्हणून ओळखला जातो.

वैद्युताख्यस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्येऽथ लक्षणम्। वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपाङ्गर्भास्त्रयोऽग्नयः। तस्मादपः पिबन् सूर्यो गोभिदीर्प्यत्यसौ दिवि ।। ५३.

‘विद्युत’ नावाचा जो अग्नी आहे, त्याचे गुणधर्म मी सांगतो. विद्युत, जठरातील आणि सूर्याचा—हे तिघेही अग्नी पाण्यातून निर्माण होतात. म्हणून सूर्य पाणी पितो आणि आकाशात सोडतो.

वैद्युतेन समाविष्टो वार्क्षो नाद्भिः प्रशाम्यति । मानवानाञ्च कुक्षिस्थो नाद्भिः शाम्यति पावकः ।। ५३.

लाकडातील अग्नी विद्युत अग्नीने व्यापलेला असतो, म्हणून पाण्याने तो विझत नाही; आणि माणसाच्या पोटात असलेला अग्नीही पाण्याने विझत नाही.

अर्च्चिष्मान् परमः सोऽग्निः प्रभवो जाठरः स्मृतः। यश्चायं मण्डली शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशते ।। ५३.

जो अग्नी ज्वाळांनी भरलेला आणि श्रेष्ठ आहे, तो जठरातील अग्नी म्हणून ओळखला जातो; आणि जो गोलाकार, पांढरा, उष्णता नसलेला आहे, तो चमकत असतो.