वायुपुराणम्

एवं सूर्यनिमित्तैषा क्षयवृद्धि र्निशाकरे। ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोश्च रथं पुनः ।। ५२.

अशा प्रकारे, चंद्राचा वाढणं आणि कमी होणं हे सूर्यामुळेच होतं; आता मी तारे, ग्रह आणि पुन्हा एकदा स्वरभानूचा रथ यांचं वर्णन सांगतो.

तोयतेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः। युक्तो हयैः पिशङ्गैस्तु अष्टाभिर्वातरंहसैः ।। ५२.

सोमपुत्राचा रथ पाणी आणि तेज यांचा बनलेला, शुभ्र आणि तेजस्वी आहे. त्याला आठ पिवळसर, वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे जुंपले आहेत.

सवरूथः सानुकर्षः सूतो दिव्यो रथे महान्। सोपासङ्गपताकस्तु सध्वजो मेघसन्निभः ।। ५२.

तो रथ जू आणि दांडा असलेला, दिव्य सारथी असलेला, मोठा आणि आकाशात चालणारा आहे. बाजूला पताका आणि ध्वजांनी सजलेला, मेघासारखा दिसतो.

भार्गवस्य रथः श्रीणांस्तेजसा सूर्यसन्निभः। पृथिवीसम्भवैर्युक्तो नानावर्णैर्हयोत्तमैः ।। ५२.

श्रीमान् भर्गवांचा रथ तेजाने सूर्यासारखा आहे. त्याला पृथ्वीवर जन्मलेले, वेगवेगळ्या रंगांचे उत्तम घोडे जुंपलेले आहेत.

श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः पीतो विलोहितः। कृष्णश्च हरितश्चैव पृषतः पृष्णिरेव च। दशभि स्तैर्महाभागैरकृशैर्वातवेगितैः ।। ५२.

पांढरा, पिवळसर, चित्ती, निळा, पिवळा, तांबडा, काळा, हिरवा, ठिपकेदार आणि पट्टेदार — हे दहा मोठ्या भाग्याचे, मजबूत आणि वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे तो रथ ओढतात.

अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान् सोमस्यापि रथोऽभवत्। असङ्गैर्लौहितैरश्वैः सर्वगैरग्निसम्भवैः। सर्पतेऽसौ कुमारो वै ऋजुवक्रानुचक्रगः ।। ५२.

सोमाचा सुवर्णमय, श्रीमंत रथही आठ घोड्यांचा आहे. हे घोडे स्वतंत्र, लाल, सर्वत्र जाणारे आणि अग्निजन्म आहेत. कुमार हा रथ सरळ आणि वाकड्या चाकांसह चालवतो.

ततस्त्वाङ्गिरसो विद्वान् देवाचार्यो बृहस्पतिः। शोणैरश्वैः काञ्चनेन स्यन्दनेन प्रसर्पति ।। ५२.

मग विद्वान् अंगिरसांचे वंशज, देवांचे गुरु बृहस्पती, लाल घोड्यांनी जुंपलेल्या सुवर्णरथावरून पुढे जातात.

युक्तस्तु वाजिभिर्दिव्यैरष्टाभिर्वातसम्मितैः। नक्षत्रेऽब्दन्निवसति सवेगस्तेन गच्छति ।। ५२.

त्यांच्या रथाला आठ दिव्य, वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे जुंपलेले आहेत. ते एका नक्षत्रात वर्षभर राहतात आणि मोठ्या वेगाने प्रवास करतात.

ततः शनैश्वरोप्यश्वैः शबलैर्व्योमसम्भवैः। कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं याति वै शनैः ।। ५२.

त्यानंतर शनैश्चरही आकाशातून जन्मलेल्या, चित्ती घोड्यांनी जुंपलेल्या काळ्या लोखंडाच्या रथावरून हळूहळू जातात.

स्वर्भानोस्तु तथैवाश्वाः कृष्णा ह्यष्टौ मनोजवाः। रथन्तमोमयन्तस्य सकृद्युक्ता वहन्त्युत ।। ५२.

स्वरभानूचे आठ काळे, मनासारखे वेगवान घोडे त्याचा रथ, 'रथंतम', एकाच वेळी ओढतात.

आदित्यान्निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु। आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु ।। ५२.

राहू आदित्यांकडून बाहेर पडून पर्वकाळी सोमाजवळ जातो; पुन्हा सोमाकडून सूर्याजवळ सौर पर्वकाळी पोहोचतो.

अथ केतुरथस्याश्वा अष्टाष्टौ वातरंहसः। पलालधूमसङ्काशाः शबला रासभारुणाः ।। ५२.

आता केतूच्या रथाचे घोडे आठ आठ जोड्या आहेत, वाऱ्यासारखे वेगवान, चित्ती, पेंढ्याच्या धुरासारखे दिसणारे आणि गाढवाच्या जातीचे आहेत.

एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथैः सह। सर्वे ध्रुवनिबद्धास्ते प्रबद्धा वातरश्मिभिः ।। ५२.

हे ग्रहांचे वाहन आणि त्यांचे रथ मी सांगितले. हे सर्व ध्रुवाशी जोडलेले असून वाऱ्याच्या तंतूंनी बांधलेले आहेत.

एते वै भ्राम्यमाणास्तु यथा योगं भ्रमन्ति वै। वायव्याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः ।। ५२.

हे सर्व जसे वाऱ्याच्या अदृश्य धाग्यांनी बांधलेले आहेत, तसेच आपापल्या क्रमाने फिरत राहतात.

परिभ्रमन्ति तद्बद्धाश्चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि। भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवन्ते ज्योतिषां गणाः ।। ५२.

त्या धाग्यांनी बांधलेले चंद्र, सूर्य आणि ग्रह आकाशात फिरतात; ते फिरताना त्यांच्या मागे ताऱ्यांचे समूह आणि मध्यभागी ध्रुव तारा चालतो.

यथा नद्युदके नौस्तु सलिलेन सहोह्यते। तथा देवालया ह्येते उह्यन्ते वातरश्मिभिः। तस्मात्सर्वेण दृस्यन्ते व्योम्नि देवगणास्तु ते ।। ५२.

जशी नदीवरची होडी पाण्याबरोबर वाहत जाते, तशीच देवांची ही निवासस्थाने वाऱ्याच्या प्रवाहांनी वाहून नेली जातात; म्हणून हे सर्व देवांचे समूह आकाशात दिसतात.

यावन्त्यश्चैव तारास्तु तावन्तो वातरश्मयः। सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता ब्रमन्त्यो भ्रामयन्ति तम् ।। ५२.

जितक्या तारा आहेत, तितकेच वाऱ्याचे धागे आहेत; त्या सर्व धाग्यांनी ध्रुवाला बांधले आहे आणि त्या फिरताना ध्रुवालाही फिरवतात.

तैलपीडाकरं चक्रं भ्रमद्भ्रामयते यथा। तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वायबद्धानि सर्वशः ।। ५२.

जसा तेलाच्या दाबाने चाक फिरते, तशीच ही सर्व प्रकाशमान तारे वाऱ्याने बांधलेली असल्याने सतत फिरतात.

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु। तस्माज्ज्योतींषि वहते प्रवहंस्तेन स स्मृतः ।। ५२.

जसे जळत्या काठीचे चाक फिरते, तसेच वाऱ्याच्या चाकाने ही तारे फिरतात; म्हणूनच हा प्रवाह ताऱ्यांना वाहून नेतो आणि त्याला हे नाव मिळाले आहे.

एवं ध्रुवनिबद्धोऽसौ सर्पते ज्योतिषां गणः। सैष तारामयोज्ञेयः शिशुमारो ध्रुवो दिवि। यदह्ना कुरुते पापं दृष्टवा तं निशि मुच्यते ।। ५२.

अशा प्रकारे, ध्रुवाला बांधलेले ताऱ्यांचे समूह सतत फिरतात; हेच आकाशातील शिशुमार नक्षत्र आहे, ज्याच्या मध्यभागी ध्रुव आहे. दिवसा केलेले पाप, ते पाहिल्यावर, रात्री मुक्त होते.

यावत्यश्चैव तारास्ताः शिशूमाराश्रिता दिवि। तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवन्त्यभ्यधिकानि तु ।। ५२.

जितक्या तारा शिशुमार नक्षत्रात आकाशात आहेत, तितकीच वर्षे त्या जगतात आणि कधी कधी त्याहून जास्तही.

शाश्वतः शिशुमारोऽसौ विज्ञेयः प्रविभागशः। उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः ।। ५२.

शिशुमार नक्षत्र हे चिरंतन असून त्याचे भाग विभागलेले आहेत; त्याचा वरचा जबडा उत्तानपाद आहे.

यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्द्धानमाश्रितः। हृदि नारायणः साध्यः अश्विनौ पूर्वपादयोः ।। ५२.

त्याचा खालचा जबडा यज्ञ आहे, डोक्यावर धर्म आहे, हृदयात नारायण साध्य आहे आणि पुढील पायांवर अश्विनी आहेत.

वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सस्थिनि। शिश्रः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपाने समाश्रितः ।। ५२.

त्याच्या मागच्या मांड्यांवर वरुण आणि अर्यमान आहेत, जननेंद्रियावर वर्ष आहे आणि गुदद्वाराजवळ मित्र आहे.

पुच्छेऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः। तारकाः शिशुमारश्च नास्तमेति चतुष्टयम् ।। ५२.

शिशुमाराच्या शेपटीवर अग्नी, महेंद्र, मरीची, कश्यप आणि ध्रुव आहेत; तारे आणि शिशुमार—ही चार कधीही अस्त होत नाहीत.

नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणेः सह। उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रीभूताश्रिता दिवि ।। ५२.

नक्षत्रे, चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांचे समूह—हे सर्व एकमेकांकडे आणि वरच्या दिशेने पाहत आकाशात चक्रासारखे स्थिर आहेत.

ध्रुवेणाधिष्ठिताः सर्वे ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् । प्रयान्तीह वरं श्रेष्ठमेधीभूतं ध्रुवन्दिवि ।। ५२.

हे सर्व ध्रुवामुळे स्थिर आहेत आणि ध्रुवाभोवती दक्षिणोत्तर फिरतात; ध्रुव हा आकाशातील सर्वश्रेष्ठ आणि मुख्य आहे.

ध्रुवाग्निकश्यपानान्तु वरस्वासौ ध्रुवः स्मृतः। एक एव भ्रमत्येष मेरुपर्वतमूर्द्धनि ।। ५२.

ध्रुव, अग्नी आणि कश्यप यांच्यात ध्रुव श्रेष्ठ मानला जातो; तो एकटाच मेरू पर्वताच्या शिखरावर फिरतो.

ज्योतिषाञ्चक्रमेतद्धि सदा कर्षत्यवाङ्मुखः। मेरुमालोकयत्येष प्रयातीह प्रदक्षिणम् ।। ५२.

प्रकाशांचे हे चक्र नेहमी खाली खेचले जाते, मेरूकडे तोंड करून; तो मेरूला पाहतो आणि येथे दक्षिणोत्तर फिरतो.